Gaspeldoorn

Namen

Wetenschappelijk: Ulex europaeus

Nederlands: Gaspeldoorn

Frysk: Hoannespoar

English: Common Gorse (Furze, Honey Bottles, Hoth)

Français: Ajonc d'Europe

Deutsch: Stechginster

Familie: Vlinderbloemenfamilie, Fabaceae

Geslacht: Ulex, Gaspeldoorn

Naamgeving: Gaspel in Gaspeldoorn is een verkleinwoord van het Middel-Nederlandse woord gaspe dat haak of gesp betekent. In de middeleeuwen werden dorens, onder andere die van de Gaspeldoorn, gebruikt als sluiting van kleding. Ulex stamt waarschijnlijk af van het Keltische ec of ac (punt), naar de stekels, maar volgens anderen van odax (stekelig). Europaeus betekent Europees.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Struik.

Winterknoppen: Fanerofyt.

Bloeimaanden: Januari, februari, maart, april, mei en juni, maar ook vaak het hele jaar door.

Afmeting: 60-200 cm.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Stam en takken: De donkergroene, gedoornde takken zijn geribd en afstaand behaard. Jonge takken zijn begroeid met grijze of rossige haren.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De wintergroene blaadjes zijn priemvormig met een scherpe stekelpunt. Normale bladen komen alleen aan kiemplanten en beschadigde delen van de struik voor. Ze zijn drietallig en/of ééntallig. De bladeren en de top van de takjes zijn omgevormd tot niet afbrekende harde dorens met een glanzend bruine top van 1,2-2½ cm.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De gele, alleenstaande, 1½-2 cm grote bloemen groeien in de oksels van bladdoorns aan korte twijgen. De grote, strogele kelk heeft twee kleppen en is dicht behaard. Alle tien meeldraden zijn even lang en voor meer dan de helft met elkaar vergroeid.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een doosvrucht. De peulen zijn vrij kort (1-2 cm), dicht behaard en bevatten maar weinig (gifige) zaden. De zaden zijn langlevend (langer dan vijf jaar). Tweezaadlobbig.


dzn.eldoc.ub.rug.nl


dzn.eldoc.ub.rug.nl


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Biotoop

Bodem: Zonnige plaatsen (vorstgevoelig) op min of meer droge, matig voedselarme, zwak zure, kalkarme, vaak omgewerkte grond (zand, löss en leem- of slibhoudend zand).

Groeiplaatsen: Heide, bermen, grasland (schraal grasland, met name extensief beweid of weinig gemaaid grasland), bosranden, struwelen, heggen, kapvlakten, hellingen, afgravingen (verlaten zandgroeven), langs holle wegen, langs spoorwegen (spoordijken) en zeeduinen (ontkalkte duinen en binnenduinen).

Verspreiding

Wereld: Van Portugal tot Schotland en op een aantal eilanden in de Atlantische Oceaan. Ingevoerd in Midden-Europa en ook in andere werelddelen.

Gaspeldoorn - Ulex europaeus

Nederland: Zeldzaam in de duinstreek, in het midden en oosten van het land en in de Kempen. Zeer zeldzaam in Zuid-Limburg.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Vrij zeldzaam. Oorspronkelijk inheems.


verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Vrij zeldzaam.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.

Gaspeldoorn - Ulex europaeus

Wallonië: Zeldzaam.

Toepassingen

Gaspeldoorn was in gebruik als groenbemester, brandhout en als doornhaag. De doornstruik werd vaak als brandstof gebruikt, b.v. in bakkerijen en bij het vervaardigen van baksteen. De plant was een krachtig afweermiddel tegen heksen en duivels. In Ierland en Wales werden takken van de gaspeldoorn boven de deur gehangen om boze geesten af te weren. Vroeger werd de struik ook bij huizen aangeplant om er de was op te kunnen drogen, zodat deze (door de doorns) niet wegwaaide. In Schotland wordt een kleurstof uit de bast gewonnen. Gaspeldoorn is een giftige struik (cytisine).

Oude illustraties


Flora Batava, deel 2, Jan Kops (1807)


Flora Batava, deel 2, Jan Kops (1807)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885 - 1905)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1888)

© 2001-2017 K.M. Dijkstra