Gewoon speenkruid

Namen

Wetenschappelijk: Ficaria verna (Ranunculus ficaria subsp. bulbilifer, Ranunculus verna)

Nederlands: Gewoon speenkruid (Speenkruid) en Vreemd speenkruid

Frysk: Bûtergieltsje

English: Lesser celandine (Celandine, Fig buttercup, Pilewort)

Français: Ficaire

Deutsch: Scharbockskraut

Familie: Ranonkelfamilie, Ranunculaceae

Geslacht: Ficaria, Speenkruid

Ondersoorten: Gewoon speenkruid (Ficaria verna subsp. verna) en Vreemd speenkruid (Ficaria verna subsp. grandiflora of Ranuculus ficaria subsp. ficaria).

Naamgeving: Ficaria is afgeleid van het Latijnse woord Ficus (Vijg), vanwege de vorm van de wortelknolletjes. Verna betekent van de lente.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Geofyt.

Bloeimaanden: Maart en april.

Afmeting: 5-30 cm.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Wortels: De wortels zijn voor een deel spoelvormig of knotsvormig verdikt.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Stengels: De vertakte stengels zijn sappig en richten zich halverwege op.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De glimmende bladeren zijn niet gedeeld. Ze zijn rond of de bovenste zijn hoekig. Vaak hebben ze een gave rand, maar soms zijn ze bochtig gekarteld. De bladvoet is hartvormig. Aan de voet van de bladsteel zit een wijde bladschede.
Gewoon speenkruid vormt vaak ronde knolletjes (broedbolletjes) in de bladoksels.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De gele bloemen zijn 2-3 cm. Ze bestaan uit zes tot twaalf langwerpig-eironde kroonbladen en drie of soms vier bleekgroene, afgerond driehoekige kelkbladen. Gewoon speenkruid heeft smalle kroonbladen, die elkaar niet met de randen bedekken. Vreemd speenkruid heeft brede kroonbladen, die elkaar met de randen bedekken.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een eenzadige dopvrucht of nootje. De zaden zijn zeer kortlevend (korter dan één jaar). Tweezaadlobbig. Gewoon speenkruid vormt vaak geen vruchten. Verspreiding gebeurt hoofdzakelijk via de knolletjes (broedbolletjes) in de bladoksels. Vreemd speenkruid heeft normale vruchten, die niet gesnaveld zijn.


dzn.eldoc.ub.rug.nl


vrucht
Stefan.lefnaer - CC BY-SA 4.0


broedbolletje
Stefan.lefnaer - CC BY-SA 4.0


broedbolletje
Stefan.lefnaer - CC BY-SA 4.0

Biotoop

Bodem: Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op vochtige tot vrij natte, zwak zure tot zwak basische, matig voedselrijke tot voedselrijke, vaak lemige tot licht kleiige grond. Zoutmijdend (vrijwel alle grondsoorten).

Groeiplaatsen: Bossen (loofbossen, rivierbegeleidende loofbossen, bronnetjesbossen, beekdalbossen, hellingbossen, binnenduinbossen, parkbossen), heggen, bosranden, bermen, waterkanten (in de rietkraag langs kanalen, slootkanten, beek- en rivieroevers en langs greppels), tuinen, plantsoenen, begraafplaatsen, grasland (weiland, hooiland, uiterwaarden, grazige hellingen, beschaduwde gazons en grasvelden) en aan de voet van kleiige dijken.

Verspreiding

Wereld: Europa, behalve in de meest noordelijke delen. Ook in Noordwest-Afrika en Klein-Azië.
Vreemd speenkruid: Oorspronkelijk uit Zuid-Europa.

Gewoon speenkruid - Ficaria verna

Nederland: Algemeen.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.
Vreemd speenkruid (Ficaria verna subsp. grandiflora): Voor het eerst ingeburgerd op Texel (na 1900). Nu ook op andere plaatsen.

Gewoon speenkruid

verspreidingsatlas.nl

Vreemd speenkruid - Ficaria verna subsp. grandiflora

verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Algemeen, maar zeldzamer in het kustgebied en in de Kempen
Rode lijst. Thans niet bedreigd.
Vreemd speenkruid: Zeer zeldzaam.

Gewoon speenkruid - Ficaria verna

Wallonië: Algemeen, maar zeldzaam in de Ardennen.
Vreemd speenkruid: Zeer zeldzaam.

Toepassingen

Speenkruid werd wel gegeten als spinazie. Jonge planten zijn rijk aan vitamine C en dienden als midden tegen scheurbuik (Duitse naam is Scharbockskraut). In de loop van de lente neemt het gehalte aan giftige stoffen echter toe. De naam komt van de gelijkenis met de spenen van een koe. Het werd gebruikt om ontstekingen van uiers of aambeien te bestrijden.

Oude illustraties


Flora Batava, deel 1, Jan Kops (1800)


Flora Batava, deel 1, Jan Kops (1800)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 1, Dirk Leonard Oskamp (1796)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 1, Dirk Leonard Oskamp (1796)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1888)

© 2001-2017 K.M. Dijkstra