Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Betonie - Stachys officinalis

Andere namen

Frysk:

English: Betony

Français: Bétoine

Deutsch: Betonie

Verouderde of andere namen: Betonica officinalis

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Lamiales

Familie: Lamiaceae (Lipbloemenfamilie)

Geslacht: Stachys (Andoorn)

Soort: Stachys officinalis

Naamgeving (Etymologie): Stachys betekent aar, naar de aarvormige bloeiwijze en officinalis betekent geneeskrachtig of uit de apotheken.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Bloeimaanden: Juni, juli, augustus en spetember.

Afmeting: 30-90 cm.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Wortels: Een wortelstok.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Stengels: De rechtopstaande, vierkantige en niet vertakte stengels zijn kort en zacht behaard, met opvallend lange stengelleden en met een iets verhoute voet. Aan een stengel groeien slechts één tot drie bladparen.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De glanzend donkergroene, 3-10 cm lange wortel- en stengelbladen zijn langwerpig-eirond met een min of meer afgeronde top, een regelmatig en diep gekartelde rand en een hartvormige voet. De bladrozetten verwelken niet. De onderste bladen zijn lang gesteeld, de bovenste kort gesteeld tot zittend. De drie of soms maar twee paar stengelbladen staan kruisgewijs tegenover elkaar. Deze bladen zijn smaller dan de rozetbladen. Alle bladen zijn behaard en netvormig gerimpeld. De meeste bladeren vormen het wortelrozet (er zijn slechts één tot drie paar stengelbladen). Niet elk bladrozet vormt een bloeistengel.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De schijnkransen staan in de oksels van heel kleine, lancetvormige schutbladen en zijn opeengedrongen tot een vrij korte, langwerpige, dichte, rolronde bloeiwijze (een aar, die soms onderaan is onderbroken) aan de stengeltop. De bloemen zijn roodpaars of bleekroze, zeer zelden wit en 1,2-1,8 cm lang, ruim twee keer zo lang als de kelk. De bovenlip is tamelijk recht en weinig gewelfd, de onderlip is ongeveer even lang. De vergroeide kelk heeft vijf borstelig genaalde tanden, die ongeveer even lang zijn als de kelkbuis. De bloemkroon is ruim twee keer zo lang als de kelk. Het vruchtbeginsel is bovenstandig. Per bloem zijn er vier meeldraden, één stijl en twee stempels.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een splitvrucht. Glanzende, bruine vruchtjes met vier zaden. De zaden zijn kortlevend (1-5 jaar). Tweezaadlobbig.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Biotoop

Bodem: Zonnige plaatsen op matig droge tot matig vochtige, matig voedselarme, niet of weinig bemeste, humeuze, zwak zure tot basische, meestal kalkrijke grond (leem, zand, zavel, mergel en stenige plaatsen).

Groeiplaatsen: Bosranden, grasland (onbemest grasland, hooiland, kalkgrasland, grazige hellingen), bermen en langs holle wegen.

Verspreiding

Wereld: Gematigde streken in West-Azië (o.a. in de Kaukasus), Noord-Afrika en Oost-, Zuid- en Midden-Europa. Noordwestelijk tot in Nederland.


gbif.org

Nederland: Zeldzaam in Zuid-Limburg. Elders zeer zeldzaam, o.a. in het rivierengebied.
Rode lijst 2012. Bedreigd. Trend sinds 1950: sterk afgenomen. Zeldzaam. Oorspronkelijk inheems.


Verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Zeer zeldzaam. Het meest in de Leemstreek.
Rode lijst. Zeer zeldzaam.

Wallonië: Algemeen ten zuiden van de lijn Samber en Maas.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.

Toepassingen

Medicinaal: In de Griekse en Romeinse oudheid werd de Betonie veel als braakmiddel en bij het stelpen van bloed toegepast. In de Middeleeuwen werd de plant gebruikt bij bezweringen en tegen hoofdpijn. Tegenwoordig worden de in de plant voorkomende werkzame stoffen gebruikt bij aandoeningen van de luchtwegen, diarree en blaasontsteking.

Verfplant: Betonie werd vroeger ook gebruikt om wollen stoffen een bruine kleur te geven.

Vermeerderen: Zaaien.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 11, Jan Kops en P. M. E. Gevers Deijnoot (1853)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 2, Martinus Houttuyn (1796)


Cruijdeboek, deel 2, Rembert Dodoens. Bloemen, welrieckende cruyden, saden, ende dyer ghelijcken (1554)


Kräuterbuch, Unsere Heilpflanzen in Wort und Bild, Friedrich Losch (1914)


Bilder ur Nordens Flora, deel 3, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)

Svensk botanik, deel 4, J.W. Palmstruch e.a. (1807)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1888)


Botanischer Bilderatlas nach dem natürlichem Pflanzensystem, K. Hoffmann, E. Dennert (1911)

British entomology, deel 4, J. Curtis (1823-1840)

English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 7, J.E. Sowerby (1867)

Flora Londinensis, deel 3, William Curtis (1778-1781)

Medical Botany, deel 3, W. Woodville, W.J. Hooker, G. Spratt (1832)

Flora regni borussici, deel 11, A.G. Dietrich (1843)

Flore médicale, deel 2, F.P. Chaumeton (1829)


Herbier de la France, deel 1, P. Bulliard (1776-1783)


Flora Parisiensis, deel 1, P. Bulliard (1776-1781)


Iconographia botanica seu plantae criticae, H.G.L. Reichenbach (1823-1832)


New Kreüterbuch, L. Fuchs (1543)


Grandes Heures Anne de Bretagne, Jean (Jehan) Bourdichon (1503-1508)

© 2001-2018 K.M. Dijkstra