Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Blauwe bosbes - Vaccinium myrtillus

Andere namen

Frysk: Blauwe blebberbei

English: Bilberry

Français: Myrtille

Deutsch: Heidelbeere

Verouderde of andere namen:

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Ericales

Familie: Ericaceae (Heifamilie)

Geslacht: Vaccinium (Bosbes)

Soort: Vaccinium myrtillus

Naamgeving (Etymologie): Vaccinium komt van het Latijnse woord vacca (koe) en baccinium (bessen), een bes die graag door koeien wordt gegeten. De soortnaam myrtillus, verwijst naar de overeenkomst van de bladeren met die van de Mirtestruik.

Kruising: Bastaardbosbes (Vaccinium x intermedium) is de kruising met Rode bosbes. Deze is op enige plaatsen gevonden en heeft rode of zwartblauwe bessen. Bastaardbosbes is een grotendeels onvruchtbare bastaard, die qua kenmerken verder intermediair is tussen beide oudersoorten.
De bastaard tussen Blauwe en Rode bosbes staat op lichte tot matig beschaduwde, matig droge tot matig vochtige, voedselarme, zure zand-, leem- en veenbodems met een laag ruwe humus. Ze groeit op plaatsen waar vaak verstoring heeft plaats gevonden als graafwerkzaamheden en betreding. Dit betreft dan vaak stormvlakten, wroetplekken van zwijnen, rabatgreppels en begraafplaatsen. Nederland valt geheel binnen het Europese deel van het areaal van de beide stamouders. De soort komt verspreid voor in Zuidoost-Friesland, Overijssel en Gelderland. De plant vermeerdert zich met behulp van uitlopers en kan pure klonen vormen. De bloemen zijn, net als de habitus, intermediair tussen de beide ouders. Wanneer er pollen via insecten van Rode bosbes op Blauwe bosbes terecht komt kan de grotendeels onvruchtbare bastaard ontstaan. Deze bloeit slechts spaarzaam, de kroon is bleekroze en de weinige bessen die gevormd worden zijn meestal blauw, soms rood. Een enkele keer vindt er terugkruising plaats via pollen van de Rode bosbes.
CC BY-NC-SA 3.0 NL René van Moorsel, 2014


Vaccinium x intermedium
© Egbert de Boer - verspreidingsatlas.nl


Vaccinium x intermedium
© Egbert de Boer - verspreidingsatlas.nl


Vaccinium x intermedium
© Michiel Poolman - CC BY-NC-ND 3.0


Vaccinium x intermedium
© Benno te Linde - CC BY-NC-ND 3.0

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Dwergstruik.

Winterknoppen: Chamaefyt.

Bloeimaanden: April, mei en juni (soms ook in juli, augustus, september en oktober).

Afmeting: 15-50 cm.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Wortels: Blauwe bosbes heeft een mycorrhizale symbiose met schimmels. De schimmels leveren voedingsstoffen uit de bodem, terwijl de Blauwe bosbes de schimmels suikers en koolhydraten bezorgt. Dit gebeurt via de talrijke schimmeldraden die verbonden zijn met de wortels.


Krzysztof Ziarnek - CC BY-SA 4.0


http://herbariaunited.org/


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


http://herbariaunited.org/

Takken: De struikjes zijn sterk vertakt. De groenblijvende takken staan rechtop, zijn glanzend lichtgroen, smal gevleugeld (kantig) en vrijwel kaal. Vaak groeien de planten in grote groepen.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Le, Nguyen Khoi - CC BY-SA 3.0


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De verspreidstaande, lichtgroene, 2-3 cm grote bladeren zijn kaal, eirond en spits tot vrij stomp. De bladrand is vlak en fijn gezaagd. De bladeren vallen in de winter af.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


AnRo0002 - CC0

Bloemen: Tweeslachtig. De meestal alleenstaande, 4-6 mm grote bloemen groeien in de bladoksels. Ze zijn bolvormig, knikkend en meestal vijftallig. Aan de voet zijn ze bleekgroen, naar de top lichtrood. Ze hebben korte, naar buiten omgerolde lobjes. De acht tot twaalf meeldraden bestaan uit een kale helmdraad met aan beide kanten van de helmknop twee afstaande kromme hoorntjes. Er is één stijl met één stempel. De stijl loopt door tot in de opening van de kroon. Het vruchtbeginsel is onderstandig.


Benjamin Zwittnig - CC BY 2.5 si


Szpawq - CC BY-SA 3.0


Miika Silfverberg - CC BY-SA 2.0


Rosser1954 - CC BY-SA 4.0

Vruchten: Een bes. De blauwzwarte, ronde bessen zijn zoet en eetbaar. Ze bevatten paars sap. Bovenaan zit een indeuking. De zaden zijn zeer kortlevend (korter dan één jaar). Tweezaadlobbig.


Alina Zienowicz - Public Domain


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Gocedelcevdh - Public Domain


dzn.eldoc.ub.rug.nl

Biotoop

Bodem: Lichte tot matig beschaduwde plaatsen op matig droge tot matig vochtige, voedselarme, zure grond (zand, leem en veen) met een laag ruwe humus.

Groeiplaatsen: Bossen (lichte loofbossen en lichte naaldbossen), schaduwrijke, koele bosranden, houtwallen, zeeduinen (zeer zeldzaam), humeuze heide en op beschaduwde veendijkjes in hoogveen.

Verspreiding

Wereld: Europa, behalve in de meest zuidelijke delen. Ook in West- en Midden-Siberië en Klein-Azië. Ingeburgerd op een aantal plaatsen in Noord-Amerika.


gbif.org

Nederland: Algemeen in het oosten, midden en zuiden van het land. Zeer zeldzaam in laagveengebieden en in de duinen.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: matig afgenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.

Blauwe bosbes

Verspreidingsatlas.nl

Blauwe bosbes x Rode bosbes (Vaccinium x intermedium)

Verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Algemeen in de Kempen en de Voerstreek. Elders veel zeldzamer.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.

Wallonië: Algemeen.
Niet bedreigd.

Toepassingen

Keuken: De zwarte, glanzende of blauw berijpte vruchten bevatten rijkelijk sap, dat paars gekleurd is. Ze smaken mild aromatisch en worden veel ingezameld voor het maken van bosbessenjam en bosbessensap. Ook bij gebak worden ze gebruikt. De bessen bevaten veel vitamine C. John Gerard, de 17e eeuwse Engelse kruidkundige vermeldt dat de mensen in de noordelijke streken van Engeland, de Bosbessen veel aten met room en melk. In Europa werden ze veel gebruikt om wijn te kleuren.

Medicinaal: De gedroogde bessen en bladeren worden aanbevolen voor een breed scala aan klachten zoals urineweginfecties en nierstenen. De behandeling van diarree is wel de meest bekende. Modern onderzoek naar Blauwe bosbes is met name op gang gekomen toen bleek dat Britse piloten in de Tweede Wereldoorlog aanmerkelijk beter konden zien bij nachtelijke bombardementen op Nazi-Duitsland na het eten van een pot bosbessenjam.

Liefde: De bladeren worden gebruikt in liefdeswierook en bij tal van liefdesrituelen.

Vermeerderen: Zaaien en scheuren.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 6, Jan Kops en Herman Christiaan van Hall (1832)


Flora Batava, deel 6, Jan Kops en Herman Christiaan van Hall (1832)


Flora Batava, deel 22, Jan Kops, F.W. van Eeden en L.Vuyck (1906)
Bastaard van Rode en Blauwe bosbes


Flora Batava, deel 22, Jan Kops, F.W. van Eeden en L.Vuyck (1906)
Bastaard van Rode en Blauwe bosbes


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 1, Dirk Leonard Oskamp (1796)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 1, Dirk Leonard Oskamp (1796)


Cruijdeboek, deel 6, Rembert Dodoens. Van der boomen, haghen, ende alle houtachtighe gewassen, en van huerder vruchten, gummen ende sapen ondersceet, fatsoen, naem, natuere, cracht ende werkinghe (1554)


Cruijdeboek, deel 6, Rembert Dodoens. Van der boomen, haghen, ende alle houtachtighe gewassen, en van huerder vruchten, gummen ende sapen ondersceet, fatsoen, naem, natuere, cracht ende werkinghe (1554)


Cruijdeboek, deel 6, Rembert Dodoens. Van der boomen, haghen, ende alle houtachtighe gewassen, en van huerder vruchten, gummen ende sapen ondersceet, fatsoen, naem, natuere, cracht ende werkinghe (1554)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)

Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm (1796)

Bilder ur Nordens Flora, deel 1, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)

Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1888)


Traité des arbres et arbustes, Nouvelle édition, deel 2,H.L. Duhamel du Monceau, P.J. Redouté (1804)


Atlas des plantes de France, deel 3, Amédée Masclef (1893)


Dictionnaire des sciences naturelles, Plates Botanique, deel 3 (1816-1830)


Vollständige Beschreibung und Abbildung der Sämmtlichen Holzarten, F.L. Krebs (1826)

Flore médicale, deel 1, F.P. Chaumeton (1833)

Herbarium Blackwellianum, deel 5, E. Blackwell (1765)

Icones plantarum medico-oeconomico-technologicarum, deel 2, F.B. Vietz (1804)


Kräuterbuch, Unsere Heilpflanzen in Wort und Bild, Friedrich Losch (1914)


English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 6, J.E. Sowerby (1866)


Plantae officinales, deel 2, T.F.L. Nees von Esenbeck, A. Henry (1828-1833)


Svensk botanik, deel 3, J.W. Palmstruch e.a. (1807)

British entomology, deel 3, J. Curtis (1823-1840)

Flora regni borussici, deel 8, A.G. Dietrich (1840)

Icones plantarum sponte nascentium in episcopatu Monasteriensi, deel 1, F. Wernekinck (1798)

Traité des arbres forestiers, J.H. Jaume Saint-Hilaire (1825)

© 2001-2018 K.M. Dijkstra