Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Bosandoorn - Stachys sylvatica

Andere namen

Frysk: Boskhazze-ear

English: Hedge Woundwort

Français: Epiaire des bois

Deutsch: Wald-Ziest

Verouderde of andere namen:

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Lamiales

Familie: Lamiaceae (Lipbloemenfamilie)

Geslacht: Stachys (Andoorn)

Soort: Stachys sylvatica

Naamgeving (Etymologie): Stachys betekent aar, naar de aarvormige bloeiwijze. Sylvatica betekent in het bos groeiend.

Kruising: Moerasandoorn en Bosandoorn (Stachys x ambigua) kunnen met elkaar een bastaard vormen, die in de regel onvruchtbaar is, maar zich door middel van uitlopers soms aanzienlijk kan uitbreiden
Bastaardandoorn, de kruising tussen Bosandoorn en Moerasandoorn geeft de voorkeur aan vochtige tot natte, verstoorde, meestal beschaduwde plaatsen. Ze groeit langs bosranden, in bermen, op oevers van watergangen, vaak niet in de nabijheid van beide stamouders. Het arealen van de beide stamouders overlappen elkaar in heel Centraal- en West-Europa en de bastaard kan hier overal optreden. De kruising is her en der verspreid aangetroffen in Zuid en Oost-Nederland, maar wordt waarschijnlijk vaker over het hoofd gezien. Ze is intermediair tussen de stamouders, maar lijkt ook vaak wat meer op Moerasandoorn. Alle bladeren van de Bastaardandoorn zijn gesteeld, maar duidelijk korter dan bij de Bosandoorn. De bladvorm neemt eveneens tussenpositie in. De plant kan zich vegetatief sterk uitbreiden door de ondergrondse uitlopers, maar ook door afgebroken rhizoomdelen en het verplaatsen daarvan. Meestal worden er geen rijpe zaden gevormd, verspreiding geschiedt dan in de vruchtkelken door de wind of als klit.
René van Moorsel, 2014 - CC BY-SA 3.0

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Bloeimaanden: Juni, juli en augustus.

Afmeting: 50-100 cm.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Wortels: Een kruipende wortelstok met uitlopers.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Stengels: De vierkante en rechtopstaande, klierharige stengels zijn vaak in het bovenste deel vertakt. De plant verspreidt een onaangename geur.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De onderste, sterk geurende bladeren zijn breed eirond. Ze hebben een diep hartvormige voet en een toegespitste top. Ze zijn grof gekarteld-gezaagd en hebben een lange steel. De bovenste bladeren zijn smaller en met een kortere steel. De bladeren staan kruisgewijs tegenover elkaar.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De bloemen vormen schijnkransen met meestal zes bloemen (een aarvormige bloeiwijze). Ze zijn donker-paarsrood met witte vlekken en 1,2-1,8 cm. De bloemen hebben twee lippen. De onderlip is bijna twee keer zo lang als de gewelfde bovenlip, heeft een honingmerk en opgebouwd uit een brede middenslip en twee zijslippen. De vijftandige, dicht behaarde kelk is 4-7 mm. Er zijn vier meeldraden en het vruchtbeginsel is bovenstandig.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een splitvrucht. De vrucht bestaat uit vier nootjes. De zaden zijn kortlevend (één tot vijf jaar). Tweezaadlobbig.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


dzn.eldoc.ub.rug.nl

]Biotoop

Bodem: Licht tot matig beschaduwde plaatsen op droge tot vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke, humeuze, zwak zure tot kalkhoudende grond (op leem, slibhoudend of lemig zand, zavel, klei, löss en mergel). Vaak op verstoorde plaatsen.

Groeiplaatsen: Bossen (loofbossen en parkbossen), heggen, bosranden, struwelen, langs holle wegen, bermen, akkers (akkerranden), tuinen, langs spoorwegen (spoordijken), bij buitenplaatsen, uiterwaarden en waterkanten (hogere delen van beekoeverwallen en langs sloten en rivieren).

Verspreiding

Wereld: Centraal-Azië, de Kaukasus en Europa, behalve in enige noordelijke en zuidelijke randgebieden. Ingeburgerd in Noord-Amerika en Nieuw-Zeeland.


gbif.org

Nederland: Algemeen, maar zeldzaam in het noordelijk zeekleigebied, in laagveengebieden, in Flevoland en op enkele Waddeneilanden.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.

Bosandoorn

Verspreidingsatlas.nl

Bosandoorn x Moerasandoorn (Stachys x ambigua)

Verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Algemeen, maar zeldzaam in het kustgebied en in delen van de Kempen.

Wallonië: Algemeen, maar zeldzaam in de Hoge Ardennen.

Toepassingen

Medicinaal: Bosandoorn werd vroeger wel gekweekt om zijn wondhelende eigenschappen. Dit is nog af te leiden aan de Engelse naam Woundwort.

Vermeerderen: Scheuren of zaaien.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 4, Jan Kops (1822)


Flora Batava, deel 4, Jan Kops (1822)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 7, Adolphus Ypey (1813)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 7, Adolphus Ypey (1813)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Deutschlands flora, deel 19, J. Sturm, J.W. Sturm (1841-1843)


Bilder ur Nordens Flora, deel 1, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)


Svensk botanik, deel 9, J.W. Palmstruch e.a. (1807-1838)

Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


Botanischer Bilderatlas nach De Candolle's Natürlichem Pflanzensystem, Carl Hoffmann (1884)


Botanischer Bilderatlas nach dem natürlichem Pflanzensystem, K. Hoffmann, E. Dennert (1911)

English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 7, J.E. Sowerby (1867)

Icones plantarum rariorum, deel 1, N.J. von Jacquin (1781-1786)

Flora Londinensis, deel 3, William Curtis (1778-1781)

British entomology, deel 3, J. Curtis (1823-1840)

Flora regni borussici, deel 2, A.G. Dietrich (1834)


Flora Parisiensis, deel 3, P. Bulliard (1776-1781)


Atlas des plantes de France, deel 3, Amédée Masclef (1893)


Herbarium Blackwellianum, deel 1, E. Blackwell (1750)


Introductio generalis in rem herbariam, deel 2, A.Q. Rivinus (1690-1777)

© 2001-2018 K.M. Dijkstra