Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Brede orchis - Rietorchis - Veenorchis - Dactylorhiza majalis

Andere namen

Frysk: Frouljustriennen, Hantsjekrûd

English: Broad-leaved Marsh Orchid, Southern Marsh-orchid, Spotted Orchid, Common spotted orchid

Français: Orchis à larges feuilles, Orchis négligé, Orchis des sphaignes, Orchis de Fuchs

Deutsch: Breitblättrige Fingerwurz, Schilf-Knabenkraut, Torfmoos-Knabenkraut, Fuchs Knabenkraut

Verouderde of andere namen: Breedbladige orchis, Orchis majalis, Orchis fistulosa, Dactylorhiza fistulosa, Orchis latifolia, Orchis sphagnicola

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Asparagales

Familie: Orchidaceae (Orchideeënfamilie)

Geslacht: Dactylorhiza (Handekenskruid)

Soort: Dactylorhiza majalis

Naamgeving (Etymologie): Dactylorhiza is afgeleid van het Oud-Griekse dactylus (teen of vinger) en rhiza (wortel). Het slaat op de vingervormige wortelknollen. De soortaanduiding majalis is afkomstig van het Latijnse maius (mei), wat betrekking heeft op de bloeiperiode. Sphagnicola betekent bewoner van sphagnum-venen (veenmos).

Ondersoorten: De volgende ondersoorten komen in ons gebied voor: Brede orchis (Dactylorhiza majalis subsp. majalis), Rietorchis (Dactylorhiza majalis subsp. praetermissa) en Veenorchis (Dactylorhiza majalis subsp. sphagnicola).
De ondersoorten worden ook wel opgevat als drie afzonderlijke soorten: Dactylorhiza majalis of Dactylorhiza fistulosa, Dactylorhiza praetermissa, Dactylorhiza sphagnicola.

Kruisingen: Brede orchis kan een bastaard vormen met Vleeskleurige orchis (Dactylorhiza x aschersoniana) en met Harlekijn (Orchis x boudieri). Bosorchis en Rietorchis kunnen eveneens een bastaard vormen (Dactylorhiza x grandis).

Variëteiten: Dactylorhiza praetermissa var. junialis (Gevlekte rietorchis): Dit zijn planten met ringvormige vlekken op de bladen. Dactylorhiza praetermissa var. praetermissa zijn planten zonder vlekken op de bladen.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Geofyt.

Bloeimaanden: Brede orchis: Mei, juni en juli. Rietorchis: Mei, juni en juli. Veenorchis: Mei en juni. Bosorchis: Juni en juli.

Afmeting: Brede orchis: 15-60 cm, zelden nog hoger.
Rietorchis
: 20-60 cm.
Veenorchis
: 20-50 cm.

Brede orchis


Bernd Haynold - CC BY-SA 3.0


Bernd Haynold - CC BY-SA 3.0


© Hans Hillewaert - CC BY-SA 3.0


Vojtech Dostál - CC BY 3.0

Rietorchis


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Veenorchis


Jan Hein van Steenis - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Tsungam - CC BY-SA 4.0


Tsungam - CC BY-SA 4.0


Tsungam - CC BY-SA 4.0

Wortels: Een vingervormige wortelknol.

Brede orchis


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0

Rietorchis


herbariaunited.org


herbariaunited.org


herbariaunited.org


herbariaunited.org

Stengels: Brede orchis: De stengels worden naar de top toe hol. Ze zijn min of meer gedrongen, maar later worden ze wat langer. De stengeltop is vaak iets paars.
Rietorchis: De stengels zijn naar boven toe hol en vrijwel volledig uitgegroeid tijdens het begin van de bloei.
Veenorchis: Een stijve, holle bloemstengel.

Brede orchis


© Hans Hillewaert - CC BY-SA 3.0


Bernd Haynold - CC BY 2.5


Dirk Beyer - CC BY-SA 3.0


Jörg Hempel- CC BY-SA 3.0 de

Rietorchis


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Veenorchis


Orchi - CC BY-SA 3.0


Tsungam - CC BY-SA 4.0


Frank Vassen - CC BY 2.0


Hans Dekker - freenatureimages.eu

Bladeren: Brede orchis: De plant heeft vier tot acht donkergroene, schuin afstaande bladen. De onderste bladeren zijn langwerpig en in het midden het breedst. De bovenste bladeren zijn smaller, met meestal onregelmatige, gevulde (zelden ringvormige) donkere vlekken, maar soms zijn ze ongevlekt. De schutbladen zijn vaak iets paarsig en meestal langer dan de bloemen.
Rietorchis: De tamelijk lichtgroene bladeren staan schuin omhoog. Ze zijn langwerpig en vier tot vijf keer zo lang als breed. De grootste breedte zit in of onder het midden. Aan de top zijn ze vaak iets kapvormig. De bladeren kunnen ongevlekt zijn of er zijn in de onderste helft ringvormige en hogerop kleinere, gevulde vlekken aanwezig. De middelste stengelbladeren bereiken meestal de onderste bloemen niet.
Veenorchis: De vier verspreidstaande, lijnvormige tot lancetvormige bladen zijn (meestal) niet gevlekt. De onderste twee bladen worden tot 24 cm lang en zijn maar 2 cm breed. Het tweede blad is meestal langer dan het eerste, met een spitse top en is iets kapvormend. Het derde blad is tot 3 cm breed en schedevormend en het vierde blad is tot 1,5 cm breed en aangehecht. Vaak komen hogerop nog enkele kleinere sschutbladachtige bladen voor. Van de echte schutbladen zijn de onderste veel langer dan de vruchtbeginsels en dikwijls roze gerand.

Brede orchis


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


TomᚠMerta - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Meneerke bloem - CC BY-SA 3.0

Rietorchis


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Veenorchis


Tsungam - CC BY-SA 4.0


Orchi - CC BY-SA 3.0


Orchi - CC BY-SA 3.0


nicolas.helitas.pagesperso-orange.fr

Bloemen: Brede orchis: Tweeslachtig. De aar is kegelvormig. De bloemen zijn paarsrood, soms roze of zelden wit met donkere vlekken. De zijdelingse bloembladen staan af. De driedelige lip is vlak uitgespreid, 0,9-1,4 cm, heeft een getande rand en paarsige lijnen. De lip heeft teruggeslagen zijzijslippen en vaak een grote middenlob. Het honingmerk bestaat uit stippen, streepjes en lussen. De spooris korter dan het vruchtbeginsel.
Rietorchis: De bloemen zijn roze tot paarsrood. De 0,9-1,4 cm lange bloemlip staat vlak uitgespreid, is meer breed dan lang, heeft drie lobben met meestal een kleine middenlob. Het honingmerk bestaat uit lusvormige, voor een deel onderbroken lijnen en stipjes, of er zijn alleen stipjes te zien. De spoor is meestal kort en dik.
Veenorchis: Een tot 9 cm lange, dicht- en rijkbebloemde bloeiaar met lichtroze bloemen, die boven de bladeren uitsteekt. De zijdelingse kelkbladen zijn afstaand of naar achter geslagen en vertonen soms een donkerder tekening. De lip is meer breed dan lang, weinig gedeeld, met een gave of soms iets gekartelde rand en in het midden bijna wit. Het honingmerk bestaat uit iets donkerder stipjes en streepjes. De spoor is korter dan het vruchtbeginsel.

Brede orchis


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


© Hans Hillewaert - CC BY-SA 3.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Marie Portas - CC BY-SA 2.0 FR

Rietorchis


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Veenorchis


Gilles San Martin - CC BY-SA 2.0


Gilles San Martin - CC BY-SA 2.0


Orchi - CC BY-SA 3.0


Orchi - CC BY-SA 3.0

Vruchten: Een doosvrucht. De zaden zijn stoffijn. Eenzaadlobbig.

Brede orchis


Hajotthu - CC BY-SA 3.0


Hajotthu - CC BY-SA 3.0


Hajotthu - CC BY-SA 3.0


dzn.eldoc.ub.rug.nl

Rietorchis


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Biotoop

Bodem: Brede orchis: Zonnige plaatsen op vochtige tot natte, voedselarme tot matig voedselrijke, niet of slechts licht bemeste, zwak zure tot vaak kalkhoudende, humusrijke grond (veen, zand, leem, löss, zavel, rivierklei en lichte zeeklei.) Ook in zwak brak milieu.
Rietorchis: Zonnige, zelden licht beschaduwde, vaak iets open plaatsen op vochtige tot natte, matig voedselrijke, zwak zure tot liefst kalkhoudende grond.
Veenorchis: Zonnige, vaak iets open plaatsen op vochtige tot natte, matig voedselarme, zwak zure tot zure grond.

Groeiplaatsen: Brede orchis: Grasland (moerassige plaatsen, hooiland, extensief beweid grasland en blauwgrasland), bermen, zeeduinen (grazige duinvalleien), moerassen (trilvenen en bronmoerassen), waterkanten (langs kwelsloten en greppels), buitendijkse waarden, zandplaten, afgravingen, opgespoten grond en drassige plekken op dalwanden.
Rietorchis: Grasland (moerassig grasland, hooiland, nat, licht bemest grasland, boezemhooiland en beekdalhooiland), bermen, langs spoorwegen (spoorbermen en langs greppels), zeeduinen (duinvalleien), moerassen (trilveen, begraasd of gemaaid rietland en brakwaterveen), waterkanten (langs kwelsloten), buitendijkse waarden, zandplaten, afgravingen (o.a. kleiputten) en opgespoten grond.
Veenorchis: Moerassen, hoogveenvegetaties en waterkanten (zure veenmoerassen, hoogvenen en trilvenen) en heide (langs heidevennen).

Verspreiding

Wereld: Brede orchis: West-, Midden- en Oost-Europa.
Rietorchis: West-Europa. Van Midden-Frankrijk en Noord-Italië tot in Noord-Engeland, West-Noorwegen en Noordoost-Jutland (Denemarken).
Veenorchis: Noordwest-Europa, van Noord-Frankrijk (Franse en Belgische Ardennen), Noord-Duitsland tot in Zuid-Scandinvië.

Dactylorhiza majalis

gbif.org

Brede orchis

gbif.org

Rietorchis

gbif.org

Veenorchis

gbif.org

Nederland: Brede orchis: Zeldzaam, verspreid in vrijwel het hele land.
Rode lijst 2012. Kwetsbaar. Trend sinds 1950: sterk afgenomen. Vrij zeldzaam. Oorspronkelijk inheems. Beschermd.

Rietorchis: Vrij algemeen in laagveengebieden en in de Hollandse en Zeeuwse duinen. Elders zeldzamer.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems. Beschermd.
Veenorchis: Zeer zeldzaam in Midden- en Zuid-Limburg (De Peel en de Brunssummer Heide).
Rode lijst 2012. Ernstig bedreigd. Trend sinds 1950: zeer sterk afgenomen. Zeer zeldzaam. Oorspronkelijk inheems. Beschermd.

Dactylorhiza majalis

Verspreidingsatlas.nl

Brede orchis

Verspreidingsatlas.nl

Rietorchis

verspreidingsatlas.nl

Veenorchis

verspreidingsatlas.nl

Rietorchis x Veenorchis (Dactylorhiza praetermissa x D. sphagnicola)

verspreidingsatlas.nl

Rietorchis x Bosorchis (Dactylorhiza x grandis)

verspreidingsatlas.nl

Brede orchis x Rietorchis (Dactylorhiza x godferyana)

verspreidingsatlas.nl

Brede orchis x Harlekijn (Orchis x boudieri)

Verspreidingsatlas.nl

Brede orchis x Vleeskleurige orchis (Dactylorhiza x aschersoniana)

verspreidingsatlas.nl

Zeldzaam. Het meest in de Kempen en de Leemstreek.
Rode lijst. Kwetsbaar. Beschermd.
Rietorchis: Zeldzaam, maar plaatselijk in grote aantallen. De meeste groeiplaatsen in de duinen.
Rode lijst. Zeldzaam. Beschermd.
Veenorchis: Zeer zeldzaam in de oostelijke Kempen en de Maasstreek.
Rode lijst. Zeer zeldzaam. Beschermd.

Brede orchis

Rietorchis

Veenorchis
Veenorchis - Dactylorhiza sphagnicola

Wallonië: Brede orchis: Vrij zeldzaam in het Maasgebied en de Ardennen.
Rietorchis: Zeldzaam tot zeer zeldzaam.
Rode lijst. Ernstig bedreigd. Beschermd.

Veenorchis: Zeldzaam in de Ardennen (Ardense hoogvlakten).
Rode lijst. Bedreigd. Beschermd.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Brede orchis


Flora Batava, deel 1, Jan Kops (1800)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm (1796)


Moninckx atlas, deel 8, J. Moninckx (1682-1709)


Iconographia botanica seu plantae criticae, H.G.L. Reichenbach (1823-1832)


Die Orchidaceen Deutschlands, Deutsch-Oesterreichs und der Schweiz, M. Schulze (1894)


Album des orchidées de l'Europe centrale et septentrionale, Henry Correvon (1854-1939)

Rietorchis


Botanische wandplaten, J. Vuijt (1958)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)

© 2001-2019 K.M. Dijkstra