Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Gevlekte orchis, Gevlekte duinorchis en Bosorchis - Dactylorhiza maculata

Andere namen

Frysk: Duvelsklauw

English: Heath spotted-orchid, Common spotted orchid

Français: Orchis tacheté, Orchis de Fuchs

Deutsch: Geflecktes Knabenkraut, Fuchs Knabenkraut

Verouderde of andere namen: Dactylorhiza fuchsii

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Asparagales

Familie: Orchidaceae (Orchideeënfamilie)

Geslacht: Dactylorhiza (Handekenskruid)

Soort: Dactylorhiza maculata

Naamgeving (Etymologie): Dactylorhiza is afgeleid van het Oud-Griekse dactylus (teen of vinger) en rhiza (wortel). Het slaat op de vingervormige wortelknollen. Maculata betekent gevlekt.

Ondersoorten: In Nederland worden enkele ondersoorten onderscheiden: Gevlekte orchis (Dactylorhiza maculata subsp. fuchsii), Gevlekte duinorchis (Dactylorhiza maculata subsp. podesta) en Bosorchis (Dactylorhiza maculata subsp. fuchsii). Elders wordt Bosorchis ook wel als een aparte soort beschouwd (Dactylorhiza fuchsii).

Kruisingen: Gevlekte orchis kan kruisen met Bosorchis (Dactylorhiza x transiens), Brede orchis (Dactylorhiza maculata x majalis), Rietorchis (Dactylorhiza x hallii) en Veenorchis (Dactylorhiza x wiefelspuetziana).

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Geofyt.

Bloeimaanden: Juni en juli.

Afmeting: Gevlekte orchis: 15-80 cm.
Bosorchis: 15 tot 70 cm.

Gevlekte orchis


Meneerke bloem - CC BY-SA 3.0


Jörg Hempel - CC BY-SA 3.0 de


Jörg Hempel - CC BY-SA 3.0 de


Xemenendura - CC BY 3.0

Bosorchis


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Jean-Jacques Houdré - CC BY-SA 2.0 FR


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Wortels: Vingervormige wortelknollen.

Gevlekte orchis


Bff - CC BY-SA 3.0


Bff - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0

Bosorchis


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0

Stengels: Gevlekte orchis: De stengels zijn vrijwel helemaal gevuld met merg. Ze zijn vrij bros. Boven het midden zie je alleen of voornamelijk schutbladachtige bladen.
Bosorchis: De stengel staat rechtop.

Gevlekte orchis


Jerzy Opiola - GFDL


Jerzy Opiola - GFDL


Enrico Blasutto - CC BY-SA 3.0


Enrico Blasutto - CC BY-SA 3.0

Bosorchis


Ivar Leidus - CC BY-SA 3.0


Genevieve Botti - CC BY-SA 2.0 FR


Enrico Blasutto - CC BY-SA 3.0


Huhulenik - CC BY 3.0

Bladeren: Gevlekte orchis: De plant heeft zes tot twaalf donkergroene, vaak iets grijzige bladeren met meestal donkere vlekken die nooit ringvormig zijn. De onderste bladeren zijn eirond tot langwerpig.De bovenste zijn langwerpig en veel kleiner. De grotere bladeren staan schuin omhoog. De onderkant heeft een zilverige glans. De schutbladen zijn voor het grootste deel korter dan de bloemen.
Bosorchis: Meestal heeft elke plant zeven tot twaalf gekielde, meestal donker gevlekte bladen, die vaak merendeels klein zijn. Het onderste blad is breed elliptisch tot omgekeerd eirond, stomp en meestal boven het midden het breedst. Vaak zie je op dit blad langwerpige, dwarse vlekken. Van onderen is het blad glanzend. De schutbladen zijn meestal korter dan de bloemen.

Gevlekte orchis


Bff - CC BY-SA 3.0


Enrico Blasutto - CC BY-SA 3.0


Enrico Blasutto - CC BY-SA 3.0


Hectonichus - CC BY-SA 3.0

Bosorchis


Juandev - CC BY-SA 3.0


Adrian198cm - Public Domain


© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl


Olivier Pichard - CC BY-SA 3.0

Bloemen: Gevlekte orchis: Tweeslachtig. De bloemen zijn lichtpaars tot witachtig. De bloemlip is 0,7-1,1 cm, heeft drie lobben en een donkerpaars honingmerk. De delen aan de zijkanten zijn weinig of helemaal niet teruggebogen. De buitenste twee zijdelingse bloemdekbladen wijken vlak boven de voet uiteen en staan ongeveer horizontaal uitgespreid of wijzen iets omhoog. De spoor is tot 3/4 keer zo lang als het vruchtbeginsel.
Bosorchis: De witte tot roodpaarse bloemen vormen samen een dichtbloemige, kegelvormige, later rolronde aar. De diep drielobbige lip heeft donkerder lussen en vlekjes en wordt 0,7 tot 1,1 cm. De middelste lob is langwerpig, toegespitst en ongeveer even lang of iets langer dan de afstaande zijlobben. De spoor is kegelvormig en 5,5 tot 8,5 mm lang, even lang als het vruchtbeginsel.

Gevlekte orchis


Dominicus Johannes Bergsma - CC BY-SA 4.0


Bjørn Christian Tørrissen - CC BY-SA 3.0


Jörg Hempel - CC BY-SA 3.0 de


Dominicus Johannes Bergsma - CC BY-SA 4.0

Bosorchis


Jean-Jacques Houdré - CC BY-SA 2.0 FR


Björn S... - CC BY-SA 2.0


Philippe Moret - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Vruchten: Een doosvrucht. Eenzaadlobbig.

Gevlekte orchis

Bosorchis


bernd gliwa - CC BY-SA 2.5


dzn.eldoc.ub.rug.nl

Biotoop

Bodem: Gevlekte orchis: Zonnige of soms licht beschaduwde plaatsen op vochtige tot vrij natte, voedselarme, zure tot zwak zure, humeuze grond (zand, leem en mergel, soms op veen).
Bosorchis: Meestal licht beschaduwde, zelden zonnige plaatsen op vochtige, matig voedselrijke, leemachtige of kalkrijke grond.

Groeiplaatsen: Gevlekte orchis: Grasland (heischraal grasland, blauwgrasland, hooiland en zandige opduikingen in poldergrasland), bermen, langs spoorwegen, heide, moerassen (veenmosvegetaties, veentjes in de buurt van zandverstuivingen en moerassen met kwel van basenrijk water), waterkanten (langs vennen, turfgaten, sloten en greppels), tichelgaten, zeeduinen, drooggevallen zandplaten en bossen.
Bosorchis: Bossen (loofbossen, kalkrijke bossen), bosranden, struwelen, grasland (grazige plaatsen en kalkgrasland, met name in de overgangszone naar eiken-haagbeukenbos), heide en soms tussen riet.

Verspreiding

Wereld: Gevlekte orchis: Siberië, Zuidwest-Azië en Europa.
Bosorchis: Vrijwel heel Europa, maar niet in het hoge noorden en in gebieden rond de Middellandse Zee.

Gevlekte orchis

gbif.org

Bosorchis

gbif.org

Nederland: Gevlekte orchis: Vrij zeldzaam in het oosten en midden van het land, in Zuid-Limburg, op de Waddeneilanden en in de duinen van noordelijk Noord-Holland. Elders zeer zeldzaam.
Rode lijst 2012. Gevoelig. Trend sinds 1950: sterk afgenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems. Beschermd.
Bosorchis: Zeldzaam in Zuid-Limburg, Noord-Brabant, Zeeland en in de Hollandse en Zeeuwse duinen. Elders zeer zeldzaam.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Zeldzaam. Oorspronkelijk inheems. Beschermd.

Gevlekte orchis

verspreidingsatlas.nl

Gevlekte duinorchis (Dactylorhiza maculata subsp. podesta)

verspreidingsatlas.nl

Bosorchis

Verspreidingsatlas.nl

Bosorchis x Rietorchis (Dactylorhiza x grandis)

Verspreidingsatlas.nl

Gevlekte orchis x Bosorchis (Dactylorhiza x transiens)

verspreidingsatlas.nl

Gevlekte orchis x Brede orchis (Dactylorhiza maculata x majalis)

verspreidingsatlas.nl

Gevlekte orchis x Rietorchis (Dactylorhiza x hallii)

verspreidingsatlas.nl

Gevlekte orchis x Veenorchis (Dactylorhiza x wiefelspuetziana)

verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Gevlekte orchis: Vrij zeldzaam in de Kempen, de Leemstreek en de Zandleemstreek. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam. Sterk afgenomen.
Rode lijst. Kwetsbaar. Beschermd.
Bosorchis: Zeldzaam. Het aantal vindplaatsen is de afgelopen tientallen jaren sterk toegenomen. Dat komt doordat de Bosorchis pas in 1983 als aparte soort werd afgesplitst van Gevlekte orchis.
Rode lijst. Zeldzaam. Beschermd.

Gevlekte orchis

Bosorchis

Wallonië: Gevlekte orchis: Vrij zeldzaam in de Ardennen en de Hoge Venen. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.
Bosorchis: Zeldzaam, maar plaatselijk algemeen.
Rode lijst. Kwetsbaar. Beschermd.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 7, Jan Kops en Herman Christiaan van Hall (1836)


Flora Batava, deel 7, Jan Kops en Herman Christiaan van Hall (1836)


Handekens cruyt wijfken
Cruijdeboek, deel 2, Rembert Dodoens. Bloemen, welrieckende cruyden, saden, ende dyer ghelijcken (1554)


Dactylorhiza maculata subsp. elodes
Moninckx atlas, deel 8, J. Moninckx (1682-1709)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)


Svensk botanik, deel 6, J.W. Palmstruch e.a. (1807)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1888)


Die officinellen Pflanzen der Pharmacopoea Germanica, F.G. Kohl (1891-1895)


Die Orchidaceen Deutschlands, Deutsch-Oesterreichs und der Schweiz, M. Schulze (1894)


English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 9, J.E. Sowerby (1869)


British entomology, deel 8, J. Curtis (1823-1840)


Botanischer Bilderatlas nach dem natürlichem Pflanzensystem, K. Hoffmann, E. Dennert (1911)


Hortus Eystettensis, deel 1, Bessler, Basilius (1620)


New Kreüterbuch, L. Fuchs (1543)


Kräuterbuch, Unsere Heilpflanzen in Wort und Bild, Friedrich Losch (1905)


Flora regni borussici, deel 1, A.G. Dietrich (1832-1833)


Hortus floridus, fasicle pars altera, C. van de Passe (1614)


Introductio generalis in rem herbariam, deel 5, A.Q. Rivinus (1690-1777)


Plantarum seu stirpium icones, deel 1, M. de Lobel (1581)

© 2001-2019 K.M. Dijkstra