Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Gewone smeerwortel - Symphytum officinale

Andere namen

Frysk: Skuorwoartel

English: Common comfrey

Français: Consoude officinale

Deutsch: Gemeiner Beinwell

Verouderde of andere namen:

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Boraginales

Familie: Boraginaceae (Ruwbladigenfamilie)

Geslacht: Symphytum (Smeerwortel)

Soort: Symphytum officinale

Naamgeving (Etymologie): Uit de penwortel werd een gomachtige stof gewonnen die als heelmiddel bij wonden werd gebruikt. Hieraan dankt de plant haar naam. Symphytum is afgeleid van het Griekse Symphyein (samengroeien). De plant werd gebruikt bij botbreuken om deze weer aan elkaar te laten groeien. Officinale betekent geneeskrachtig of uit de apotheken.

Kruising: Bastaardsmeerwortel (Symphytum x uplandicum) is de hybride van Gewone smeerwortel en Ruwe smeerwortel.
De wel als Bastaard smeerwortel aangeduide kruising staat op vergelijkbare standplaatsen als Gewone smeerwortel. Ze is ontstaan in de Kaukasus waar de arealen van de beide stamouders elkaar overlappen en is van daaruit in tal van landen ingevoerd, o.a. als veevoer, en daar verwilderd en lokaal ingeburgerd. Het taxon is gedeeltelijk fertiel, kan met beide stamouders terugkruisen en zo bastaardzwermen vormen die allerlei overgangen naar genoemde taxa kunnen vertonen. In zuivere vorm verschilt ze van Ruwe smeerwortel door o.a. de borstelharen op de stengel. Bij de kruising zijn deze haren rolrond terwijl ze bij de Ruwe smeerwortel zijdelings afgeplat zijn. Voor de verschillen met Gewone smeerwortel wordt naar deze soort verwezen. Evenals de andere Smeerwortels wordt ze door bijen en hommels bestoven en worden de doffe tot zwak glanzende, gerimpelde nootjes, die van mierenbroodjes zijn voorzien, door deze dieren versleept of worden de zaden via darmen verspreid.
René van Moorsel, 2014 - CC BY-SA 3.0


Bastaardsmeerwortel
Danny S. - CC BY-SA 3.0


Bastaardsmeerwortel
Finchj - CC BY-SA 3.0


Bastaardsmeerwortel
Tristram Brelstaff - CC BY 2.0


Bastaardsmeerwortel
Danny S. - CC BY-SA 3.0

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Bloeimaanden: Mei, juni, juli, augustus.

Afmeting: 30-100 cm.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Wortels: Een penwortel. Deze is aan de buitenkant vrijwel zwart, maar van binnen wit.


hasbrouck.asu.edu - CC0-1.0


http://herbariaunited.org


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0

Stengels: De rechtopstaande stengels hebben brede vleugels en zijn borstelig behaard. De holle bloeistengels zijn dik, vlezig en naar boven toe vertakt.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De lange stengelbladen worden geleidelijk smaller. De vaak grote, onderste bladeren zijn eirond  tot langwerpig. De verspreidstaande bovenste bladeren zijn langwerpig en niet getand. Alleen de onderste bladeren zijn gesteeld. Ze zijn borstelig behaard en de nerven springen uit aan de onderkant van de bladeren. De bladrand is vaak gegolfd.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De klokvormige bloemen vormen een knikkende, gevorkte bloeiwijze bovenaan aan de stengels. Ze zijn paars, vuilroze of wit, 1,2-1,8 cm en met spitse, ingesloten keelschubben (op de vergroeide kroonbuis  staan vijf meeldraden) en korte driehoekige, teruggekromde slippen. De kelk is gedeeld. Het vierhokkig vruchtbeginsel  is bovenstandig.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een splitvrucht. De vier  zwarte nootjes zijn glad, glanzend en voorzien van een vlezig aanhangsel. Tweezaadlobbig.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Biotoop

Bodem: Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op natte tot vochtige, voedselrijke tot zeer voedselrijke grond (alle grondsoorten, maar weinig op puur veen).

Groeiplaatsen: Waterkanten (oeverruigten, langs rivieren, beken en stenen beschoeiingen), moerassen (venen en verruigde rietmoerassen), ruigten (natte ruigten), bossen (loofbossen en grienden), struwelen, heggen in uiterwaarden, dijken, bermen, grasland (kwelplekken in weiland en uiterwaardhooiland), zeeduinen, iets omgewerkte grond en akkers (maisakkers).

Verspreiding

Wereld: Gematigde streken in West-, Midden- en Oost-Europa. Noordelijk tot in Midden-Scandinavië en zuidelijk tot de Pyreneeën, Midden-Italië en de Balkan. Ook in Centraal-Azië. Ingeburgerd in Noord-Amerika, Nieuw-Zeeland en Australië.


gbif.org

Gewone smeerwortel


gbif.org

Bastaardsmeerwortel (Symphytum x uplandicum)

Nederland: Algemeen, maar zeldzaam op de Waddeneilanden.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.

Gewone smeerwortel

verspreidingsatlas.nl

Bastaardsmeerwortel (Symphytum x uplandicum)

verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Algemeen, maar ontbrekend in sommige delen van de Kempen.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.

Wallonië: Vrij algemeen, maar vrij zeldzaam in de Ardennen.

Toepassingen

Vooral de wortel werd verzameld. De plant werd en wordt met name uitwendig toegepast, in de vorm van omslagen bij botbreuken, wonden en gewrichtsontstekingen. Onderzoek heeft uitgewezen dat allantoïne de heling van wonden kan bevorderen door de stimulering van de vorming van nieuwe cellen. De plant wordt reeds genoemd in oude Griekse bronnen. Er wordt melding gemaakt van een gunstig effect op de genezing van wonden. Bij de Romeinen schreef Plinius de oudere in zijn Naturalis Historica over de smeerwortel. Apuleius noemt gedroogde plantendelen in wijn als middel bij hevige menstruatie. Jan Yperman vermelde in de 14e eeuw dat de smeerwortel werd gebruikt voor de genezing van wonden.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 3, Jan Kops (1814)


Flora Batava, deel 3, Jan Kops (1814)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 2, Martinus Houttuyn (1796)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 2, Martinus Houttuyn (1796)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1888)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1888)

© 2001-2018 K.M. Dijkstra