Wilde planten in Nederland en België

Knolsteenbreek en Haarlems klokkenspel - Saxifraga granulata

Frysk: Stienbrekker, Haarlimmer klokkespul

English: Meadow Saxifrage

Français: Saxifrage granulé

Deutsch: Knöllchensteinbrech, Körner-Steinbrech

Synoniemen: Haarlemmer klokkenspel

Familie: Saxifragaceae (Steenbreekfamilie)

Naamgeving (Etymologie): Saxifraga komt van het Latijnse saxum (rots) en frangere (breken). Veel soorten groeien in scheuren en spleten van rotsen en men meende dat de planten het gesteente tijdens de groei had laten barsten. Granulata betekent met korreltjes en be betekenis van plena is dubbele bloem.

Opmerking: Haarlems klokkenspel (Saxifraga granulata var. plena) is een gekweekte vorm met gevulde bloemen van Knolsteenbreek.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Hoofdbloei: Mei en juni.

Afmeting: 15-50 cm.

Knolsteenbreek


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Christian Fischer -
CC BY-SA 3.0

Haarlems klokkenspel


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


© Hinko Talsma -
CC-BY-NC-SA-3.0


© Jan Ligtenberg -
CC BY 3.0


© Marc Budding -
CC BY-NC-ND 3.0

Wortels: Aan de stengelvoet groeien knolletjes, die net boven of soms net onder de grond zitten.


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


herbariaunited.org


herbariaunited.org


herbariaunited.org

Stengels: De rechtopstaande stengels zijn enigszins kleverig door klierharen. Bovenaan zijn ze vertakt.

Knolsteenbreek


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Stefan.lefnaer -
CC BY-SA 3.0 at


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Andrea Moro - dryades.units.it/cercapiante -
CC BY-SA 4.0

Haarlems klokkenspel


© Martin Bunnik - verspreidingsatlas.nl


© J. Dolstra -
CC-BY-NC-SA-3.0


© Andre Hos -
CC BY-NC-ND 3.0


© Andre Hos -
CC BY-NC-ND 3.0

Bladeren: Een wintergroen wortelrozet. De rozetbladen en de onderste stengelbladen zijn behaard. Ze zijn rond-niervormig, kroezig gekarteld-gelobd en 1-3 cm. De bovenste bladen zijn smaller, wigvormig-rondachtig, getand of gelobd. Ze staan waaiervormig wijd uiteen.

Knolsteenbreek


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Andrea Moro - dryades.units.it/cercapiante -
CC BY-SA 4.0

Haarlems klokkenspel


© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl

© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


© Theo Westra -
CC BY-NC-ND 3.0


© Ruud van Middelkoop -
CC BY-NC-ND 3.0

Bloemen: Knolsteenbreek: Tweeslachtig. Een losse, armbloemige, min of meer schermvormige bloeiwijze. De 1-1½ cm grote bloemen hebben vijf witte, langwerpige kroonbladen, die drie keer zo lang zijn als de langwerpige kelkslippen. Het vruchtbeginsel is halfonderstandig.
Haarlems klokkenspel: De planten hebben gevulde, witte bloemen doordat de meeldraden zijn veranderd in vele kroonbladen.

Knolsteenbreek


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Haarlems klokkenspel


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl

© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


© Joop Scheijbeler -
CC BY-NC-ND 3.0


© R Luntz -
CC BY-NC-ND 3.0

Vruchten: Knolsteenbreek: Een doosvrucht. Vruchten met stoffijne zaden. De zaden zijn langlevend (langer dan vijf jaar). Tweezaadlobbig.
Haarlems klokkenspel: Geen vruchten. Vermeerdering geschiedt uitsluitend via de wortelknolletjes.


© Malcolm Storey - bioimages.org.uk -
CC-BY-NC-SA-2.0 uk


© Malcolm Storey - bioimages.org.uk -
CC-BY-NC-SA-2.0 uk


© Malcolm Storey - bioimages.org.uk -
CC-BY-NC-SA-2.0 uk


Digitale zadenatlas

Biotoop

Bodem: Zonnige tot half beschaduwde plaatsen op matig vochtige, matig voedselrijke, niet of matig bemeste, goed doorlatende, neutrale tot kalkhoudende grond (zand, leem, zavel, veen, lichte klei en stenige plaatsen).

Groeiplaatsen: Knolsteenbreek: Grasland (hooiland, extensief beweid weiland en vochtig, licht bemest grasland), uiterwaarden, buitenplaatsen, waterkanten, bermen, dijken, aan de voet van hellingen, bosranden, muren, wallen en langs bospaden.
Haarlems klokkenspel
: Bossen en bosranden (bij buitenplaatsen op beschaduwde grazige plaatsen) en zeeduinen (binnenduinrandbossen).

Verspreiding

Wereld: Knolsteenbreek: Een groot deel van Europa, met name in het westen. Ook in Marokko.

Nederland: Knolsteenbreek: Vrij zeldzaam in Zuid-Limburg, Noord-Brabant en in de omgeving van Nijmegen. lders zeldzaam tot zeer zeldzaam of ontbrekend.
Haarlems klokkenspel: Zeldzaam, voornamelijk aan de Hollandse en Zeeuwse binnenduinrand en in het zeekleigebied van Groningen en Fryslân. Ingeburgerd in de 19de eeuw.

Knolsteenbreek

Haarlems klokkenspel

Vlaanderen: Knolsteenbreek: Vrij algemeen in het Maasgebied, in Limburgs Haspengouw en in de Kempense en Brabantse rivier- en beekdalen. Elders zeldzamer.
Haarlems klokkenspel: Niet in Vlaanderen.
Wallonië: Knolsteenbreek: Vrij zeldzaam in Brabant, het Maasgebied em Lotharingen. Eders zeldzamer.
Haarlems klokkenspel: Niet in Wallonië.

Toepassingen

De kleine knolletjes onderaan de stengel werden volgens de tekenleer in verband gebracht met gal- en nierstenen. Uit de knolletjes werd een extract gemaakt dat werd gebruikt om deze uit het lichaam te verwijderen. In Rusland geloofde men dat de plant dode geesten uit hun graven kon bevrijden.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 14, Jan Kops en F.W. van Eeden (1872)


Flora Batava, deel 15, Jan Kops en F.W. van Eeden (1877)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 4, Johann Carl Krauss (1800)


Cruijdeboek, deel 2, Rembert Dodoens. Bloemen, welrieckende cruyden, saden, ende dyer ghelijcken (1554)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Botanischer Bilderatlas nach De Candolle's Natürlichem Pflanzensystem, Carl Hoffmann (1884)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


Illustrations of the British Flora, Walter Hood Fitch (1924)


Naturalis Biodiversity Center, Leiden


Deutschlands flora, deel 2, J. Sturm, J.W. Sturm (1801-1802)


Botanischer Bilderatlas nach dem natürlichem Pflanzensystem, K. Hoffmann, E. Dennert (1911)


Bilder ur Nordens Flora, deel 2, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)

2001-2022 K.M. Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL