Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Knopig helmkruid - Scrophularia nodosa

Andere namen

Frysk: Helmkrûd

English: Common Figwort

Français: Scrophulaire noueuse

Deutsch: Knotige Braunwurz

Verouderde of andere namen: Scrofularia nodosa

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Lamiales

Familie: Scrophulariaceae (Helmkruidfamilie)

Geslacht: Scrophularia (Helmkruid)

Soort: Scrophularia nodosa

Naamgeving (Etymologie): Scrophularia is afgeleid van scrophula (krop of halszweer), vanwege het vroegere gebruik om kropgezwellen (scrofulose, een varkensziekte) te genezen. Nodosa betekent knopig.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Bloeimaanden: Juni, juli, augustus en september.

Afmeting: 30-120 cm.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Wortels: Een korte, horizontale, raapvormige (knolvormige) en knoestige wortelstok.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Stengels: De rechtopstaande stengels zijn vierhoekig (met scherpe hoeken). Ze zijn nauwelijks gevleugeld en kaal.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De kruisgewijs tegenoverstaande bladeren zijn eirond tot langwerpig en hebben een iets hartvormige, afgeronde of kort wigvormige voet en een spitse top. Ze zijn dubbel of onregelmatig gezaagd en donkergroen van kleur.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De bloemen vormen samen een eindelingse pluim. De helmvormige bloemen zijn roodbruin tot groengeel of, soms helemaal groengeel en 7-9 mm. De vijf kroonbladen zijn vergroeid. De bovenlip bestaat uit twee vergroeide kroonbladen.. De kelkslippen zijn eirond en hebben een smalle vliezige rand. Iedere bloem heeft vier meeldraden, waarvan twee wat langer zijn dan de andere twee. Het vruchtbeginsel is bovenstandig met een stijl en twee stempels.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


© Han Beeuwkes - verspreidingsatlas.nl


Fornax -
CC BY-SA 3.0

Vruchten: Een tweehokkige doosvrucht. De zaden zijn langlevend (langer dan vijf jaar). Tweezaadlobbig.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Biotoop

Bodem: Licht beschaduwde tot zonnige, open plaatsen op matig droge tot vochtige, matig voedselarme tot voedselrijke, humeuze, zwak zure tot neutrale grond (zand, leem, löss, lemige klei en zavel).

Groeiplaatsen: Bossen (langs bospaden), bosranden, houtwallen, hakhout, struwelen, heggen, kapvlakten, waterkanten, bermen, afgravingen (zandafgravingen), parken en langs spoorwegen (spoorbermen).

Verspreiding

Wereld: Het grootste deel van Europa, oostelijk tot in Centraal-Azië. Ingeburgerd in o.a. Noord-Amerika.


gbif.org

Nederland: Algemeen, maar vrij zeldzaam in het noordelijk zeekleigebied, in laagveengebieden en op de Waddeneilanden.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.


verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Algemeen, maar zeldzaam in het kustgebied.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.

Wallonië: Algemeen.

Toepassingen

Tegenwoordig wordt het kruid nog gebruikt bij borst- en bindvliesontsteking. Vanwege de knobbelige wortels werd de plant tegen allerlei ziekten gebruikt waar knobbels en gezwellen optraden, zoals aambeien en aandoeningen van de lymfeklieren. Het feit dat de wortels eetbaar zijn, was van groot belang voor de troepen van kardinaal Richelieu toen ze in 1628 het stadje La Rochelle verdedigden. Ze doorstonden het beleg op een dieet van louter Helmkruid. Ter ere hiervan wordt Helmkruid in het Frans ook wel Herbe de siege genoemd.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 2, Jan Kops (1807)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 1, Dirk Leonard Oskamp (1796)


Helm cruyt
Cruijdeboek, deel 1, Rembert Dodoens. Gheslacht, onderscheet, fatsoen, naemen, cracht ende werckinghe (1554)


Deutschlands flora, deel 6, J. Sturm, J.W. Sturm (1806-1808)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Flora regni borussici, deel 2, A.G. Dietrich (1834)


Botanischer Bilderatlas nach De Candolle's Natürlichem Pflanzensystem, Carl Hoffmann (1884)


Botanischer Bilderatlas nach dem natürlichem Pflanzensystem, K. Hoffmann, E. Dennert (1911)


Icones plantarum medico-oeconomico-technologicarum, deel 2, F.B. Vietz (1804)


Genera plantarum florae germanicae, Conspectus, deel 5, T.F.L. Nees von Esenbeck (1845)


New Kreüterbuch, L. Fuchs (1543)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


Fig. 1-3
Flora Norvegiae, deel 2, J.E. Gunner (1766-1772)


Svensk botanik, deel 5, J.W. Palmstruch e.a. (1807)


Bilder ur Nordens Flora, deel 1, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)


English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 6, J.E. Sowerby (1866)


Medical Botany, deel 5, W. Woodville, W.J. Hooker, G. Spratt (1832)


A curious herbal, deel 1, E. Blackwell (1737)


Herbarium Blackwellianum, deel 1, E. Blackwell (1750)


Flora Parisiensis, deel 5, P. Bulliard (1776-1781)


Atlas des plantes de France, deel 3, Amédée Masclef (1893)


Grandes Heures Anne de Bretagne, Jean (Jehan) Bourdichon (1503-1508)


Scrophularia major
Plantarum seu stirpium icones, deel 1, M. de Lobel (1581)

© 2001-2019 K.M. Dijkstra