Wilde planten in Nederland en België

Kruisbes - Ribes uva-crispa

Frysk: Krúsbei

English: Gooseberry

Français: Groseillier à maquereau

Deutsch: Stachelbeere

Synoniemen: Ribes grossularia, Stekelbes

Familie: Grossulariaceae (Ribesfamilie)

Naamgeving (Etymologie): Ribes is mogelijk door verwarring aan zijn naam gekomen. Ribas is de naam van een soort rabarber uit Libanon, Rheum Ribas, die door de Arabieren al heel vroeg als geneeskrachtig en laxerend kruid werd gekweekt. Toen de Arabieren in het door hen veroverde Spanje geen ribas aantroffen droegen ze de naam over op de ook zuur smakende aalbes waaruit eerst ribos en tenslotte ribes ontstond. Door anderen wordt de naam als een verlatijnste vorm van Riebs beschouwd, een oud Duits woord voor de ribes. Uva-crispa komt van uva (druif) en crispa (kroezen of gekruld).

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Struik.

Winterknoppen: Fanerofyt.

Hoofdbloei: April en mei.

Afmeting: 60-120 cm


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Takken: De takken zijn sterk vertakt, met één tot drie stekels op een gemeenschappelijke voet.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De bladeren zijn ongeveer 3 cm breed, rondachtig, diep ingesneden, met drie tot vijf lobben  en van onderen (evenals de bladstelen) zacht behaard.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De hangende bloemen groeien in groepjes van één tot drie. Ze zijn geelgroen, paars- of rozeachtig groen en vaak een paarsige rand. De teruggeslagen kelkslippen zijn langwerpig tot eirond en hebben dezelfde kleur als de kroonbladen.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een bes. De bessen zijn eivormig, groenachtig geel of paarsrood, groen gestreept, netvormig getekend, borstelig behaard en worden 1-2 cm. De bessen van wilde soorten zijn duidelijk kleiner. De zaden zijn zeer kortlevend (korter dan één jaar). Tweezaadlobbig.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Biotoop

Bodem: Licht of halfbeschaduwde, soms zonnige plaatsen op vrij droge tot vrij natte, maar meestal vochtige, matig voedselrijke, kalkhoudende lichte, zwak zure tot kalkrijke, humeuze grond (klei, leem, mergel, zand en stenige plaatsen).

Groeiplaatsen: Bossen (loofbossen, omgewerkte plaatsen in bossen), bosranden, kapvlakten, heggen, struwelen, houtwallen, zeeduinen (oudere duinstruwelen en duinbossen), waterkanten (beekoevers), aan de voet van oude muren, ravijnen, in oude knotbomen en rotsachtige plaatsen.

Verspreiding

Wereld: Gematigde streken in Europa, Azië en Noordwest-Afrika (Atlasgebergte) Ingeburgerd in Nieuw-Zeeland en op een paar plaatsen in Noord-Amerika.

Nederland: Vrij algemeen.

Vlaanderen: Vrij algemeen.
Wallonië:
Vrij algemeen.

Toepassingen

Voor het maken van jam worden de nog niet helemaal rijpe bessen gebruikt. Ze kunnen al in juli geplukt worden.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 10, Jan Kops en Johannes Everhardus van der Trappen (1849)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 7, Adolphus Ypey (1813)


Cruijdeboek, deel 6, Rembert Dodoens. Van der boomen, haghen, ende alle houtachtighe gewassen, en van huerder vruchten, gummen ende sapen ondersceet, fatsoen, naem, natuere, cracht ende werkinghe (1554)


Afbeeldingen der fraaiste, meest uitheemsche boomen en heesters, J.C. Krauss (1840)


Botanischer Bilderatlas nach dem natürlichem Pflanzensystem, K. Hoffmann, E. Dennert (1911)


Flora regni borussici, deel 12, A.G. Dietrich (1844)


Genera plantarum florae germanicae, Conspectus, deel 6, T.F.L. Nees von Esenbeck (1859)


New Kreüterbuch, L. Fuchs (1543)


Bilder ur Nordens Flora, deel 2, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)


English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 4, J.E. Sowerby (1865)


Herbarium Blackwellianum, deel 3, E. Blackwell (1757)


Flora Parisiensis, deel 1, P. Bulliard (1776-1781)


Traité des arbrisseaux et des arbustes cultivés en France, J.H. Jaume Saint-Hilaire (1825)


Grandes Heures Anne de Bretagne, Jean (Jehan) Bourdichon (1503-1508)


Deutschlands flora, deel 1, J. Sturm, J.W. Sturm (1796-1798)

Deutschlands flora, deel 11, J. Sturm, J.W. Sturm (1821-1825)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Vollständige Beschreibung und Abbildung der Sämmtlichen Holzarten, F.L. Krebs (1826)


Unsere Waldbäume, Sträucher und Zwergholzgewächse, L. Klein (1910)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


Svensk botanik, deel 2, J.W. Palmstruch e.a. (1803)


British entomology, deel 4, J. Curtis (1823-1840)
British entomology, deel 6, J. Curtis (1823-1840)


A curious herbal, deel 2, E. Blackwell (1739)


Atlas des plantes de France, deel 2, Amédée Masclef (1890)


Traité des arbres et arbustes, Nouvelle édition, deel 3, H.L. Duhamel du Monceau, P.J. Redouté (1806)


Uva crispa
Plantarum seu stirpium icones, deel 2, M. de Lobel (1581)

2001-2021 K.M. Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL