Kruisbes

Namen

Wetenschappelijk: Ribes uva-crispa (Ribes grossularia)

Nederlands: Kruisbes (Stekelbes)

Frysk: Krúsbei

English: Gooseberry (European Gooseberry)

Français: Groseillier à maquereau

Deutsch: Stachelbeere

Familie: Ribesfamilie, Grossulariaceae

Geslacht: Ribes

Naamgeving: Ribes is mogelijk door verwarring aan zijn naam gekomen. Ribas is de naam van een soort rabarber uit Libanon, Rheum Ribas, die door de Arabieren al heel vroeg als geneeskrachtig en laxerend kruid werd gekweekt. Toen de Arabieren in het door hen veroverde Spanje geen ribas aantroffen droegen ze de naam over op de ook zuur smakende aalbes waaruit eerst ribos en tenslotte ribes ontstond. Door anderen wordt de naam echter als een verlatijnste vorm van Riebs beschouwd, een oud Duits woord voor de ribes. Uva-crispa komt van uva (druif) en crispa (kroezen of gekruld).

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Struik.

Winterknoppen: Fanerofyt.

Bloeimaanden: April en mei.

Afmeting: 60-120 cm


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Takken: De takken zijn sterk vertakt, met één tot drie stekels  op een gemeenschappelijke voet.


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De bladeren zijn ongeveer 3 cm breed, rondachtig, diep ingesneden, met drie tot vijf lobben  en van onderen (evenals de bladstelen) zacht behaard.


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De hangende bloemen groeien in groepjes van één tot drie. Ze zijn geelgroen, paars- of rozeachtig groen en vaak een paarsige rand. De teruggeslagen kelkslippen  zijn langwerpig  tot eirond  en hebben dezelfde kleur als de kroonbladen.


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een bes. De bessen zijn eivormig, groenachtig geel of paarsrood, groen gestreept, netvormig getekend, borstelig  behaard en worden 1-2 cm. De zaden zijn zeer kortlevend (korter dan één jaar). Tweezaadlobbig.


dzn.eldoc.ub.rug.nl


dzn.eldoc.ub.rug.nl


dzn.eldoc.ub.rug.nl


  Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Biotoop

Bodem: Licht of halfbeschaduwde, soms zonnige plaatsen op vrij droge tot vrij natte, maar meestal vochtige, matig voedselrijke, kalkhoudende lichte, zwak zure tot kalkrijke, humeuze grond (klei, leem, mergel, zand en stenige plaatsen).

Groeiplaatsen: Bossen (loofbossen, omgewerkte plaatsen in bossen), bosranden, kapvlakten, heggen, struwelen, houtwallen, zeeduinen (oudere duinstruwelen en duinbossen), waterkanten (beekoevers), aan de voet van oude muren, ravijnen, in oude knotbomen en rotsachtige plaatsen.

Verspreiding

Wereld: Gematigde streken in Europa, Azië en Noordwest-Afrika (Atlasgebergte) Ingeburgerd in Nieuw-Zeeland en op een paar plaatsen in Noord-Amerika.

Kruisbes - Ribes uva-crispa

Nederland: Vrij algemeen in Zuid-Limburg en in de duinen en zeldzaam in laagveengebieden en op de zandgronden in Noord-Brabant en Midden-Nederland. Elders zeer zeldzaam.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.


verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Vrij algemeen in de duinen, de Leemstreek, de Voerstreek en het Maasgebied. Elders zeldzaam.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.

Kruisbes - Ribes uva-crispa

Wallonië: Vrij algemeen in het Maasgebied, de zuidelijke Ardennen en Brabant. Elders zeldzaam.

Toepassingen

Voor het maken van jam worden de nog niet helemaal rijpe bessen gebruikt. Ze kunnen al in juli geplukt worden.

Oude illustraties

Flora Batava, deel 10, Jan Kops en Johannes Everhardus van der Trappen (1849)

Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 7, Adolphus Ypey (1813)

Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm

Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885 - 1905)

Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)

Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)

© 2001-2017 K.M. Dijkstra