Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Mannetjesorchis - Orchis mascula

Andere namen

Frysk:

English: Early-purple Orchid

Français: Orchis mâle

Deutsch: Mannsknabenkraut

Verouderde of andere namen:

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Asparagales

Familie: Orchidaceae (Orchideeënfamilie)

Geslacht: Orchis (Standelkruid)

Soort: Orchis mascula

Naamgeving (Etymologie): Orchis betekent zaadbal of testikel. De beide wortelknollen lijken op testikels. Mascula betekent mannelijk.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Geofyt.

Bloeimaanden: Mei en juni.

Afmeting: 15 tot 50 cm.


© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


Orchi - CC BY-SA 3.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Wortels


  Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


  Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


  Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


  Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0

Stengels: De stengels worden naar boven toe iets roodpaars. In de onderste helft zijn er meerdere schedevormende  kleine bladeren.


© John Breugelmans - verspreidingsatlas.nl


© Hans Hillewaert - CC BY-SA 3.0


Danel Solabarrieta - CC BY-SA 2.5


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Bladeren: De drie tot vijf grondstandige bladeren zijn smal langwerpig. De bovenkant is sterk glanzend en soms purper gevlekt. De schutbladen zijn eveneens langwerpig en vliezig, hebben één nerf en zijn even lang als het vruchtbeginsel en iets paars aangelopen.


© Malcolm Storey - bioimages.org.uk - CC-BY-NC-SA-2.0 uk


© Malcolm Storey - bioimages.org.uk - CC-BY-NC-SA-2.0 uk


© Malcolm Storey - bioimages.org.uk - CC-BY-NC-SA-2.0 uk


© Malcolm Storey - bioimages.org.uk - CC-BY-NC-SA-2.0 uk

Bloemen: Tweeslachtig. De bloeiwijze is smal, cilindrisch, 5-15 cm lang, meestal ijl en bevat tot enige tientallen bloemen. Deze bloemen zijn paarsrood tot lila. De lip  is 0,8-1½ cm lang, diep drielobbig, ongeveer even breed als lang of meer breed dan lang en heeft ruitvormige  zijslippen en een langere middenslip. Aan het eind is de lip in twee lobjes gespleten. De voet van de lip is lichter dan de rest van de bloem en er is vaak een honingmerk  van enkele stipjes of lijntjes te zien. De bovenste drie bloemdekbladen  zijn langwerpig  eirond en spits. De spoor  is vrij lang, knotsvormig, staat schuin omhoog gericht en is ongeveer even lang als het vruchtbeginsel.


© John Breugelmans - verspreidingsatlas.nl


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


Orchi - CC BY-SA 3.0

Vruchten: Een doosvrucht. Eenzaadlobbig.


© J R Crellin - CC BY-NC-ND 3.0


dzn.eldoc.ub.rug.nl

 

Biotoop

Bodem: Licht beschaduwde of soms zonnige plaatsen op vochtige, voedselarme, kalkhoudend tot kalkrijke, humeuze grond, zonder dikke laag onverteerd bladstrooisel (mergel).

Groeiplaatsen: Bossen (lichte bossen en in de Voerstreek in op het zuiden gerichte hellingbossen), bosranden op stenige hellingen, struwelen (kalkrijke zomen), bermen, grasland (kalkgrasland en bergweiden) en afgravingen (kleine, verlaten kalkgroeven).

Verspreiding

Wereld: West-Azië, Noordwest-Afrika en het grootste deel van Europa. Zij dringt van alle Orchis-soorten het verst noordelijk door, tot 70° N.Br.


gbif.org

Nederland: Zeldzaam in Zuid-Limburg en in de duinen.
Rode lijst 2012. Bedreigd. Trend sinds 1950: sterk afgenomen. Zeer zeldzaam. Oorspronkelijk inheems. Beschermd.


verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Zeer zeldzaam in de Voerstreek.
Rode lijst. Bedreigd. Beschermd.


Wallonië: Vrij zeldzaam in de Famenne en in Lotharingen.
Beschermd.

Toepassingen

De plant stond bekend om ziin gunstige invloed op de menselijke geslachtsdrift, vanwege de gepaarde knolletjes onderaan de stengel. De oude Grieken meenden dat het eten van de knollen bepaalde of er jongens of meisjes werden geboren. Als de toekomstige vader de grootste knol at, dan kwamen er jongens en als de kleinste werd gegeten door de moeder, dan kwamen er meisjes. In de Middeleeuwen werden deze delen van de plant om de hals gedragen als liefdesamulet. Er bestaat ook een legende waarin wordt verteld dat de plant onder het kruis van Christus groeide en dat diens bloed voor altijd de vlekken op het blad tekende.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 17, Jan Kops en F.W. van Eeden (1885)


Flora Batava, deel 17, Jan Kops en F.W. van Eeden (1885)


Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)

© 2001-2018 K.M. Dijkstra