Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Purperorchis - Orchis purpurea

Andere namen

Frysk:

English: Lady orchid

Français: Orchis pourpré

Deutsch: Purpur-Knabenkraut

Verouderde of andere namen: Bruine orchis

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Asparagales

Familie: Orchidaceae (Orchideeënfamilie)

Geslacht: Orchis (Standelkruid)

Soort: Orchis purpurea

Naamgeving (Etymologie): Orchis betekent zaadbal of testikel. De beide wortelknollen lijken op testikels. Purpurea betekent purperkleurig.

Kruising: Purperorchis kan een bastaard vormen met Soldaatje (Orchis x hybrida).
Orchis x hybrida is de kruising van Purperorchis en Soldaatje (vroeger voorzien van de Nederlandse naam Krijgsman standelkruid) en is ook de meest voorkomende bastaard in Nederland en omringende landen. Het taxon is intermediair wat de morfologisch kenmerken betreft en is het makkelijkst te herkennen aan de lichtroze tot lichtpaarse kleur van de helm, maar ook vorm en kleurverschillen daarvan zijn opvallend. De bastaard kan op haar beurt weer terugkruisen met een van de stamouders en zo reeksen vormen van Orchis x hybrida naar Soldaatje enerzijds en van Orchis x hybrida naar Purperorchis anderzijds. De kruising vertoont het zogeheten heterosiseffect, de vegetatieve ontwikkeling van de bastaard kan veel forsere exemplaren opleveren dan bij de beide ouders. De bastaard ontstaat op plaatsen waar de vindplaatsen en bloeitijden elkaar deels overlappen en waar bestuivers de beide soorten bezoeken. Aangezien de Purperorchis in Nederland beperkt is tot Zuid-Limburg, betekent dit dat de bastaard alleen daar kan ontstaan.
René van Moorsel, 2014 - CC BY-SA 3.0


Orchis x hybrida
© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl


Orchis x hybrida
© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl

   

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Geofyt.

Bloeimaanden: Mei en juni.

Afmeting: 30-75 cm.


© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl


© Annie Vos - verspreidingsatlas.nl


© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl

Wortels: Twee wortelknollen


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


http://herbariaunited.org

Stengels: In de onderste helft van de stengels zie je meerdere kleine schedevormende bladeren.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De drie tot zes grondstandige bladeren zijn langwerpig, tot 20 cm lang, niet gevlekt en van boven glanzend. De schutbladen zijn evenens langwerpig en veel korter dan het vruchtbeginsel.


© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De ronde aar bevat tot enige tientallen bloemen en is 5-15 cm lang. De eivormige helm is bruinpaars. De lip is veel lichter van kleur (roze tot wit) en 1-1½ cm. De lip heeft twee smalle zijslippen en een langere, brede middenslip, die aan de top gespleten is in twee brede zijlobben met daartussen een zeer klein middenlobje. Aan de voet en in het midden van de middenslip zitten paarse haarbundeltjes. De spoor is naar beneden gekromd en hoogstens half zo lang als het ook gekromde, dunne vruchtbeginsel. Purperorchis verspreidt een duidelijke geur.


© John Breugelmans - verspreidingsatlas.nl


© John Breugelmans - verspreidingsatlas.nl


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


© Annie Vos - verspreidingsatlas.nl

Vruchten: Een doosvrucht. Eenzaadlobbig.


Cristiano Magni - CC BY-NC-ND 4.0


dzn.eldoc.ub.rug.nl

Biotoop

Bodem: Licht tot matig beschaduwde, warme plaatsen op vochtige, voedselame, kalkrijke grond (leem en mergel).

Groeiplaatsen: Bossen (hellingbossen), bosranden, struwelen (kalkrijke zomen), grasland (kalkgrasland, in de buurt van bomen of struiken en grazige hellingen bij bossen) en bermen.

Verspreiding

Wereld: Zuidwest-Azië, Noord-Afrika en Zuid- en Midden-Europa. Noordelijk tot in Nederland, Zuid-Engeland en Denemarken en zuidelijk tot in Midden-Spanje, Zuid-Italië en de Balkan.


gbif.org

Nederland: Zeer zeldzaam in Zuid-Limburg.
Rode lijst 2012. Ernstig bedreigd. Trend sinds 1950: zeer sterk afgenomen. Zeer zeldzaam. Oorspronkelijk inheems. Beschermd.

Purperochis

verspreidingsatlas.nl

Soldaatje x Purperorchis (Orchis x hybrida)

verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Zeer zeldzaam in de Voerstreek.
Rode lijst. Bedreigd. Beschermd.


Wallonië: Vrij zeldzaam in de Famenne.
Rode lijst. Bedreigd. Beschermd.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 18, Jan Kops en F.W. van Eeden (1889)


Flora Batava, deel 18, Jan Kops en F.W. van Eeden (1889)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)

     

© 2001-2018 K.M. Dijkstra