Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Soldaatje - Orchis militaris

Andere namen

Frysk:

English: Military orchid

Français: Orchis militaire

Deutsch: Helm-Knabenkraut

Verouderde of andere namen:

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Asparagales

Familie: Orchidaceae (Orchideeënfamilie)

Geslacht: Orchis (Standelkruid)

Soort: Orchis militaris

Naamgeving (Etymologie): Orchis betekent zaadbal of testikel. De beide wortelknollen lijken op testikels. Militaris betekent als soldaten.

Kruising: Soldaatje kan een bastaard vormen met Purperorchis (Orchis x hybrida).
Orchis x hybrida is de kruising van Purperorchis en Soldaatje (vroeger voorzien van de Nederlandse naam Krijgsman standelkruid) en is ook de meest voorkomende bastaard in Nederland en omringende landen. Het taxon is intermediair wat de morfologisch kenmerken betreft en is het makkelijkst te herkennen aan de lichtroze tot lichtpaarse kleur van de helm, maar ook vorm en kleurverschillen daarvan zijn opvallend. De bastaard kan op haar beurt weer terugkruisen met een van de stamouders en zo reeksen vormen van Orchis x hybrida naar Soldaatje enerzijds en van Orchis x hybrida naar Purperorchis anderzijds. De kruising vertoont het zogeheten heterosiseffect, de vegetatieve ontwikkeling van de bastaard kan veel forsere exemplaren opleveren dan bij de beide ouders. De bastaard ontstaat op plaatsen waar de vindplaatsen en bloeitijden elkaar deels overlappen en waar bestuivers de beide soorten bezoeken. Aangezien de Purperorchis in Nederland beperkt is tot Zuid-Limburg, betekent dit dat de bastaard alleen daar kan ontstaan.
René van Moorsel, 2014 -
CC BY-SA 3.0


Orchis x hybrida
© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl


Orchis x hybrida
© Peter Meininger - verspreidingsatlas.nl

   

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Geofyt.

Bloeimaanden: Mei en juni.

Afmeting: 25-45 cm.


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


BerndH - CC BY-SA 3.0


Stefan.lefnaer - CC BY-SA 3.0 at


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Wortels: Twee wortelknollen.


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Stengels: Een rechtopstaande bloeistengel met in de onderste helft meerdere kleine, schedevormende bladeren.


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Algirdas - CC BY-SA 3.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Bladeren: De drie tot vijf grondstandige bladeren zijn eirond tot langwerpig, vlak en niet gevlekt. De bovenkant is glanzend. Ze worden tot 15 cm lang.


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0

Bloemen: Tweeslachtig. De aar is 5-10 cm lang en bevat veel bloemen. De vlakke lip is licht rood, met paarsachtige haarbundeltjes. De lip is 1,2-1½ cm groot en heeft drie lobben. De zijlobben zijn smal. De middenlob is zelf weer gedeeld in twee bredere lobben waartussen een kleine tand zit. De spoor is kort, omlaaggericht en half zo lang als het vruchtbeginsel. De schutbladen zijn veel korter dan het vruchtbeginsel. De bloemen verspreiden een duidelijke geur.


Dwergenpaartje - CC BY-SA 3.0


Bernd Haynold - CC BY 2.5


Joachim Lutz - CC BY-SA 4.0


Orchi - CC BY-SA 3.0

Vruchten: Een doosvrucht. Eenzaadlobbig.


dzn.eldoc.ub.rug.nl

 

Biotoop

Bodem: Zonnige tot heel licht beschaduwde plaatsen op vochtige, voedselarme, kalkrijke grond (kijt, zand en leem).

Groeiplaatsen: Bossen (open plekken in loofbossen), bosranden, struwelen (kalkrijke zomen), kapvlakten, grasland (grazige hellingen en kalkgrasland), zeeduinen (duingrasland en duinvalleien) en afgravingen (zandgroeven).

Verspreiding

Wereld: Gematigde streken in Europa en Azië. Van Noord-Portugal, Oost-Engeland en het Oostzeegebied (Zuid-Zweden). Oostelijk door Siberië tot in Noord-China.


gbif.org

Nederland: Zeer zeldzaam, o.a. in Zuid-Limburg en in de Hollandse duinen.
Rode lijst 2012. Gevoelig. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Zeer zeldzaam Oorspronkelijk inheems. Beschermd.

Soldaatje

verspreidingsatlas.nl

Soldaatje x Purperorchis (Orchis x hybrida)

verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Zeer zeldzaam.
Rode lijst. Zeer zeldzaam. Beschermd.


Wallonië: Zeldzaam in de Famenne en Lotharingen.
Rode lijst. Bedreigd. Beschermd.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 17, Jan Kops en F.W. van Eeden (1885)


Flora Batava, deel 17, Jan Kops en F.W. van Eeden (1885)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen. Deel 4 (1800)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen. Deel 4 (1800)


Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)

   

© 2001-2018 K.M. Dijkstra