Wilde planten in Nederland en België

Sporkehout - Frangula alnus

Frysk: Sprakelhout, Byspilehout

English: Alder Buckthorn

Français: Bourdaine

Deutsch: Faulbaum

Synoniemen: Rhamnus frangula, Vuilboom

Familie: Rhamnaceae (Wegedoornfamilie)

Naamgeving (Etymologie): Rhamnus is het afgeleid van het Oud-Griekse rhamnos (doornstruik). Frangula betekent breekbaar of broos, naar de vele gemakkelijk breekbare takjes (denk aan ons woord fragiel). Sporkehout is een verbastering van sprokkelhout. De naam Vuilboom is vanwege de laxerende (vuil afdrijvende) werking van bessen en bast.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Struik of boom.

Winterknoppen: Fanerofyt.

Bloeimaanden: Mei, juni, juli, augustus en september.

Afmeting: 1½-5 meter.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Olivier Pichard -
CC BY-SA 3.0

Stam: Het hout is geel. De bast is donker paarsbruin.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Yoan Martin -
CC BY-SA 2.0 FR

Takken: De zijtakken staan verspreid. Takken zonder dorens.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De verspreidstaande bladeren hebben een korte steel. Ze zijn glanzend groen. De jonge bladeren zijn aan de onderkant behaard. De bladeren hebben zeven tot negen paar nerven, een gave rand en zijn eirond met een toegespitste top en een wigvormige voet. De grootste breedte zit meestal iets boven het midden. Ze zijn 2-5 cm lang. De bladknoppen hebben geen knopschub.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Tweeslachtig. De vijftallige bloemen vormen samen armbloemige kluwens, met één tot tien bloemen, in de oksels van de bovenste bladeren van de jongere takken. De bloemen worden ongeveer 5 mm groot. Ze zijn groenig en van binnen witachtig. Elke bloem heeft vijf meeldraden en één stijl met stempel.


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


kuleuven-kulak.be/bioweb

Vruchten: Een steenvrucht. De bessen zijn 0,6-1 cm. Eerst zijn ze lichtgroen, later worden ze helderrood en tenslotte zwart. De zaden zijn zeer kortlevend (korter dan één jaar). Tweezaadlobbig.


Frank Vincentz -
CC BY-SA 3.0


Frank Vincentz -
CC BY-SA 3.0


Steve Hurst - USDA-NRCS PLANTS Database


Digitale zadenatlas

Biotoop

Bodem: Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op op vochtige tot natte, maar soms wat drogere, voedselarme, meestal zwak zure tot zure grond. Vaak op plekken met enige ophoping van ruwe humus, maar soms op vrij droge, open zandgrond (zand, leem en veen).

Groeiplaatsen: Bossen (loofbossen en moerasbossen), bosranden, struwelen, heggen, kreupelhout, kapvlakten, heide, zeeduinen, moerassen (laagveenmoerassen en niet meer gemaaid veenmosrietland) en langs spoorwegen (spoorbermen).

Verspreiding

Wereld: Europa, West-Siberië, de Kaukasus en Noordwest-Afrika. Op een aantal plaatsen ingeburgerd in Noord-Amerika.

Nederland: Algemeen, maar weinig op kleigronden.

Vlaanderen: Zeer algemeen in de Kempen. Elders vrij algemeen, maar zeer zeldzaam in het kustgebied (vrijwel niet in de Polders).


Wallonië: Zeer algemeen in de Ardennen. Elders vrij algemeen.

Toepassingen

Sporkehout is een langdurig bloeiende drachtplant voor bijen en levert daarnaast ook lange, dunne, rechte twijgen die als spijlen voor bijenkorven te gebruiken zijn. Hierop slaat de Friese naam 'byspilehout'. Het hout van deze struik bevat weinig anorganisch materiaal en levert daardoor een goede houtskool, bruikbaar als tekenkool. De (verpulverde) houtskool werd veel gebruikt als grondstof voor buskruit en voor het maken van lonten, omdat het gelijkmatig en langzaam opbrandt. Tot na de Tweede Wereldoorlog is het hiervoor gebruikt. Verse bessen en schors veroorzaken braken, maar een uit de gedroogde bast gemaakt laxeermiddel kan veilig worden ingenomen. Aan deze eigenschap dankt hij zijn tweede Nederlandse naam, Vuilboom. Uit de schors maakt men natuurlijke gele of bruine kleurstoffen, terwijl de vruchten groene of blauwgrijze kleurstoffen opleveren. Slagers maakten van het harde, gemakkelijk scherp te maken hout vleespennen en men kapt nog wel bomen voor het maken van bonenstaken.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 3, Jan Kops (1814)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen. Deel 3 (1796)


Cruijdeboek, deel 6, Rembert Dodoens. Van der boomen, haghen, ende alle houtachtighe gewassen, en van huerder vruchten, gummen ende sapen ondersceet, fatsoen, naem, natuere, cracht ende werkinghe (1554)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Botanischer Bilderatlas nach De Candolle's Natürlichem Pflanzensystem, Carl Hoffmann (1884)


Illustrations of the British Flora, Walter Hood Fitch (1924)

© 2001-2020 K.M. Dijkstra