Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Wilde bertram - Achillea ptarmica

Andere namen

Frysk: Knopkes

English: Sneezewort

Français: Achillée sternutatoire

Deutsch: Sumpf-Schafgarbe

Verouderde of andere namen:

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Asterales

Familie: Asteraceae (Composietenfamilie)

Geslacht: Achillea (Duizendblad)

Soort: Achillea ptarmica

Naamgeving (Etymologie): Wilde bertram houdt verband met het vroegere gebruik van de scherp smakende wortelstok, die tegen kiespijn werd gekauwd. Hierbij diende de Wilde bertram als vervanging van de Romeinse bertram (Anacyclus pyrethrum), afkomstig uit het Atlasgebied en waarschijnlijk al sinds de oudheid in gebruik. De naam bertram komt oorspronkelijk uit het Grieks pyrethron (vuurwortel), maar is in Germaanse talen verbasterd tot de persoonsnaam Bertram. Achillea is genoemd naar Achilles, de krijgsheld van Troje. Achilles redde zijn gewonde soldaten door de wonden met deze plant te behandelen. Ptarmica komt van het Griekse ptarmike (Nieskruid). Van deze plant kan poeder gemaakt worden dat de neus sterk kan irriteren.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Bloeimaanden: Juli, augustus en september.

Afmeting: 30-90 cm.


© Niels Jeurink - verspreidingsatlas.nl


Michael Becker - CC BY-SA 3.0


Bjoertvedt - CC BY-SA 4.0


Teunie - CC BY-SA 3.0

Wortels: Een kruipende wortelstok  met ondergrondse uitlopers.


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium - CC BY-SA 3.0

Stengels: De rechtopstaande, geribde stengels zijn kantig en maar weinig behaard.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Matti Virtala - CC0


AnRo0002 - CC0

Bladeren: Dec verspreidstaande, donkergroene, zittende bladeren zijn smal, langwerpig, niet gedeeld, scherp gezaagd, spits en vaak kaal en glanzend.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


kuleuven-kulak.be

Bloemen: Polygaam. De bloeiwijze bestaat uit losse pluimen met meestal vijf tot dertig hoofdjes aan het eind van de stengel. De hoofdjes zijn 1,2-1,8 cm. De in het midden staande buisbloemen zijn geelwit. De acht tot dertien straalbloemen zijn wit en 4-6 mm lang. Het omwindselblad is viltig behaard en vliezig gerand. De bloemhoofdjesbodem met stroschubben. Iedere bloem heeft een onderstandig vruchtbeginsel met een stijl met twee stempels en vijf met elkaar vergroeide meeldraden.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Vruchten: Een eenzadige dopvrucht of nootje. De zaden zijn zeer kortlevend (korter dan één jaar). Tweezaadlobbig.


© J.K. Lindsey - commanster.eu


dzn.eldoc.ub.rug.nl

 

Biotoop

Bodem: Zonnige plaatsen op vochtige tot vaak natte, matig voedselrijke, vaak licht benmeste en meestal zwak zure grond (laagveen, rivierklei, leem, humusrijk zand, en löss).

Groeiplaatsen: Waterkanten (o.a. langs greppels, kanalen en op basaltglooiingen), moerassen, grasland (nat, licht bemest grasland en hooiland), bermen, langs spoorwegen (spoorbermen en spoorwegterreinen) en afgravingen (leemgroeven).

Verspreiding

Wereld: Koude en gematigde streken in Noord- en Oost-Azië en in Europa (niet in het zuiden). Ingeburgerd in Noord-Amerika.


gbif.org

Nederland: Plaatselijk algemeen in het oosten en midden van het land, in het rivierengebied en in laagveengebieden. Elders vrij zeldzaam, maar zeldzaam tot zeer zeldzaam in het Waddengebied, het Deltagebied en op de Veluwe.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: matig afgenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.


verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Vrij algemeen in de Kempen. Elders vrij zeldzaam tot zeldzaam. Achteruitgaand.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.


Wallonië: Algemeen in de Ardennen. Elders vrij zeldzaam tot zeldzaam.

Wetenswaardigheden

In de Middeleeuwen werd de plant gebruikt tegen kiespijn en, dankzij het vermogen om niesbuien op te wekken als middel 'om het hoofd schoon te maken'. Bij bruiloften was Wilde bertram vaak een onderdeel van het bruidsboeket, omdat de plant vele jaren van geluk in het huwelijk zou brengen.
Cultuurvormen met louter straalbloemen bevattende hoofdjes (cv. Multiplex') zijn als tuinplant in gebruik en kunnen met behulp van hun uitlopers verwilderen.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 3, Jan Kops (1814)


Flora Batava, deel 3, Jan Kops (1814)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 4, Johann Carl Krauss (1800)


Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 4, Johann Carl Krauss (1800)


Cruijdeboek, deel 3, Rembert Dodoens. Wortelen, medecynale cruyden, ende quaden hinderlijcke ghewassen (1554)


Cruijdeboek, deel 3, Rembert Dodoens. Wortelen, medecynale cruyden, ende quaden hinderlijcke ghewassen (1554)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1901-1905)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)

© 2001-2018 K.M. Dijkstra