Wilde planten in Nederland en België

 

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Witte rapunzel - Phyteuma spicatum subsp. spicatum en Zwartblauwe rapunzel - Phyteuma spicatum subsp. nigrum

Andere namen

Frysk:

English: Spiked Rampion, Black Rampion

Français: Raiponce en épi, Raiponce noire

Deutsch: Ährige Teufelskralle, Schwarze Teufelskralle

Verouderde of andere namen: Phyteuma nigrum, Zwarte rapunzel, Blauwe rapunzel

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Asterales

Familie: Campanulaceae (Klokjesfamilie)

Geslacht: Phyteuma (Rapunzel)

Soort: Phyteuma spicatum

Naamgeving (Etymologie): Mogelijk werd Phyteuma afgeleid van het Griekse phyteuo (planten) of van het Griekse phyton (plantaardige groei). Spicatum betekent aarvormig.

Ondersoorten: Er zijn twee ondersoorten: Witte rapunzel (Phyteuma spicatum ssp. spicatum) en Zwartblauwe rapunzel (Phyteuma spicatum ssp. nigrum). Beide ondersoorten worden ook wel als twee aparte soorten beschouwd (Phyteuma spicatum en Phyteuma nigrum).

Kruising: Planten die door kruising van beide ondersoorten zijn ontstaan hebben vaak lichtblauwe bloemen, maar de bloemtrossen kunnen ook de vorm van de één en de kleur van de ander hebben.

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Bloeimaanden: Witte rapunzel: Eind mei en juni.
Zwartblauwe rapunzel: Mei en juni.

Afmeting: Witte rapunzel: 30-90 cm.
Zwartblauwe rapunzel: 20-80 cm.

Witte rapunzel


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Puusterke -
CC BY-SA 4.0

Zwartblauwe rapunzel


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Rosa-Maria Rinkl -
CC BY-SA 4.0


Ruestz -
CC BY-SA 3.0


Hedwig Storch -
CC BY-SA 3.0

Wortels: Een korte, knolvormige  wortelstok.

Witte rapunzel


Kenraiz -
CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium -
CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium -
CC BY-SA 3.0


Neuchâtel Herbarium -
CC BY-SA 3.0

Zwartblauwe rapunzel


europeana.eu - CC BY-SA 3.0


europeana.eu - CC BY-SA 3.0


© Edwin Dijkhuis - verspreidingsatlas.nl

Stengels: Witte rapunzel: De bloeistengels staan rechtop.
Zwartblauwe rapunzel: Van de kantige, geribde en rechtopstaande stengels is het bovenste deel niet bebladerd.

Witte rapunzel


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


kuleuven-kulak.be/bioweb


kuleuven-kulak.be/bioweb

Zwartblauwe rapunzel


Frank Vassen -
CC BY 2.0


BerndH -
CC BY-SA 3.0


Meneerke bloem -
CC BY-SA 3.0


Meneerke bloem -
CC BY-SA 3.0

Bladeren: Witte rapunzel: De bladeren zijn kaal. De wortelbladeren zijn langgesteeld, eirond tot langwerpig en met een hartvormige voet. De middelste stengelbladeren zijn langwerpig en hebben meestal een afgeronde of zwak hartvormige voet. De bladrand is meestal onregelmatig dubbel gezaagd tot gekarteld. De schutbladen zijn lijnvormig en maar zelden langer dan de bloemen.
Zwartblauwe rapunzel: De verspreidstaande bladeren zijn kaal. Soms zitten op de rozetbladen zwarte vlekken. De langgesteelde wortelbladeren zijn meestal langer en smaller dan die van Witte rapunzel. Ze zijn eirond tot langwerpig en hebben een afgeronde, wigvormige of hartvormige voet. De middelste stengelbladeren zijn langwerpig, hebben meestal een wigvormige voet en de bladrand is meestal gekarteld, maar wel zwakker dan bij Witte rapunzel. De bovenste bladeren zijn smal langwerpig en zittend.

Witte rapunzel


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


kuleuven-kulak.be/bioweb

Zwartblauwe rapunzel


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Jan Stubenitzky -
CC BY-SA 3.0


kuleuven-kulak.be/bioweb

Bloemen: Witte rapunzel: Tweeslachtig. De ongeveer 1 cm lange bloemen vormen samen 4-10 cm lange, rolronde aren. Ze zijn geelachtig wit en bovenaan vaak groenachtig. De kroonbladen zijn aan de top met elkaar vergroeid. De stempel is tweelobbig. Planten die door kruising met de Zwartblauwe rapunzel zijn ontstaan hebben vaak lichtblauwe bloemen, maar ook kunnen de bloemtrossen de vorm van de één en de kleur van de ander hebben.
Zwartblauwe rapunzel: De bloemen groeien aan de top van de bloeistengel. De bloemaar is eerst vaak bolvormig, maar later meestal cylindervormig. De bloemen zijn donker paarsblauw, soms blauw of heel zelden wit. De bloemkroon is in het knopstadium gekromd. De stempel is meestal drielobbig. De omwindselbladen zijn lijnvormig en korter dan het hoofdje. Het vruchtbeginsel is onderstandig. met een stijl met twee stempels. Er zijn vijf meeldraden.

Witte rapunzel


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


MurielBendel -
CC BY-SA 4.0

Zwartblauwe rapunzel


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra -
CC BY-NC-SA 3.0 NL


Chmee2 -
CC BY 3.0


peganum -
CC BY-SA 2.0

Vruchten: Een doosvrucht. De zaden zijn zeer kortlevend (korter dan één jaar). Tweezaadlobbig.

Witte rapunzel


Joan Simon -
CC BY-SA 2.0


dendrofil -
CC BY-SA 3.0


© Adrie van Heerden - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Digitale zadenatlas

Zwartblauwe rapunzel


kuleuven-kulak.be/bioweb


kuleuven-kulak.be/bioweb


© Willem Braam - verspreidingsatlas.nl


Digitale zadenatlas

Biotoop

Bodem: Witte rapunzel: Lichte tot matig beschaduwde (zelden zonnige) plaatsen op vochtige tot vrij natte, matig voedselrijke, humeuze, zwak zure tot neutrale, lemige, humeuze grond (zand en leem).
Zwartblauwe rapunzel: Licht beschaduwde, soms zonnige plaatsen op vochtige tot vrij natte, matig voedselarme tot matig voedselrijke, zwak zure tot kalkhoudende, humeuze grond (leem, zand en mergel).

Groeiplaatsen: Witte rapunzel: Bossen (natte loofbossen en langs bosgreppels), houtwallen, lanen, waterkanten (langs bosbeken), grasland (bergweiden en beekdalgrasland) en zelden in bermen.
Zwartblauwe rapunzel: Bossen (loofbossen, beekbegeleidende bossen en langs bospaden in hellingbossen), grasland (greppelkanten, hooiland, beekdalgrasland, hellinggrasland) en bergweiden), bermen en waterkanten (slootkanten en langs beken).

Verspreiding

Wereld: Witte rapunzel: Midden-Europa, van Noord-Italië tot in West-Frankrijk, België en Nederland. Noordelijk tot in Jutland en Estland, met natuurlijke voorposten in het zuiden van Engeland en in het zuiden van Noorwegen.
Zwartblauwe rapunzel: Midden-Europa, ten noorden van de Alpen, van Noordoost-Frankrijk door Zuid-Duitsland tot in West-Tsjechië, noordelijk tot in Nederland en Noord-Duitsland, westelijk tot in Nederland en België. Voornamelijk in berg- en heuvelgebieden, maar in het noordwesten ook in de laagvlakte. Ingeburgerd in Zweden en Oost-Europa.

Witte rapunzel

Zwartblauwe rapunzel

gbif.org

Nederland: Witte rapunzel: Zeer zeldzaam in het westen van Noord-Brabant (ten zuiden van Breda) en uiterst zeldzaam of verdwenen in het oosten en midden van het land.
Rode lijst 2012. Bedreigd. Trend sinds 1950: sterk afgenomen. Zeer zeldzaam. Oorspronkelijk inheems.
Zwartblauwe rapunzel: Zeldzaam in Zuid-Limburg en zeer zeldzaam in Noord-Drenthe, Noord-Brabant, bij Nijmegen, in het zuiden van Twente en in de Achterhoek.
Rode lijst 2012. Bedreigd. Trend sinds 1950: sterk afgenomen. Zeldzaam. Oorspronkelijk inheems.

Witte rapunzel

Zwartblauwe rapunzel

Verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Witte rapunzel: Zeer zeldzaam in de Leemstreek.
Rode lijst. Zeer zeldzaam.
Zwartblauwe rapunzel: Zeer zeldzaam, maar plaatselijk iets minder zeldzaam.
Rode lijst. Thans niet bedreigd.

Witte rapunzel

Zwartblauwe rapunzel

Wallonië: Witte rapunzel: Vrij zeldzaam ten zuiden van de lijn Samber en Maas. Elders zeer zeldzaam.
Zwartblauwe rapunzel: Vrij algemeen in de Ardennen en delen van Lotharingen en zeldzaam in het Maasgebied.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).
Witte rapunzel


Flora Batava, deel 9, Jan Kops en Johannes Everhardus van der Trappen (1846)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Illustrations of the British Flora, Walter Hood Fitch (1924)

Zwartblauwe rapunzel


Flora Batava, deel 11, Jan Kops en P. M. E. Gevers Deijnoot (1853)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


Pflanzenleben des Schwarzwaldes, Friedrich Oltmanns (1927)

© 2001-2020 K.M. Dijkstra