Wilde planten in Nederland en België

Nederlandse namen

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Zwarte els - Alnus glutinosa

Andere namen

Frysk: Els

English: Common Alder

Français: Aulne glutineux

Deutsch: Schwarz-Erle

Verouderde of andere namen:

Classificatie

Klasse: Spermatopsida

Orde: Fagales

Familie: Betulaceae(Berkenfamilie)

Geslacht: Alnus (Els)

Soort: Alnus glutinosa

Naamgeving (Etymologie): Alnus stamt mogelijk van het Latijnse quod alatur amne (ik word door de stroom verzorgd), dus een liefhebber van waterrijke plaatsen. Een andere mogelijkheid is dat Alnus is afgeleid van het oud Keltische woord voor water alis. Glutinosa is afgeleid van het Latijnse gluten (kleverig).

Kruising: Zwarte els kan een bastaard vormen met Witte els (Alnus x pubescens).

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Overblijvend.

Plantvorm: Boom.

Winterknoppen: Fanerofyt.

Bloeimaanden: Februari, maart en april.

Afmeting: Tot 24 meter.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Willow - CC BY 2.5

Wortels: Een sterk vertakt, diepgaand wortelstelsel met wortelknollen.


Lamiot - CC BY-SA 3.0


Lamiot - CC BY-SA 3.0


Beentree - CC BY-SA 3.0


Beentree - CC BY-SA 3.0

Stam: Een rechte stam met een zwartbruine schors, later met diepe groeven. Vaak zijn er meerdere stammen.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Takken: Jonge takken en knoppen zijn kleverig (bij Witte els zijn ze niet kleverig) en kaal. De gesteelde knoppen zijn paarsachtig.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bladeren: De verspreidstaande, iets kleverige, tot 10 cm lange bladeren zijn vrijwel rond tot omgekeerd eirond, met de grootste breedte in of boven het midden. Ze zijn ongelijk gezaagd en meestal met een wigvormige voet en een afgeronde stompe of iets ingesneden top. Er zijn vijf tot acht paar zijnerven. Van onderen zijn ze alleen in de nerfoksels behaard.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Bloemen: Eenslachtig. Eenhuizig. Mannelijke katjes zijn langwerpig en geel. Ze kunnen tot 12 cm lang worden met een steel van 1-3 cm. Ze bloeien al voordat de boom in blad komt. De gesteelde, ovale vrouwelijke bloemen zijn roodbruin. Mannelijk en vrouwelijke bloemen groeien aan dezelfde takken.


Nikanos - CC BY-SA 2.5


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Stefan.lefnaer - CC BY-SA 4.0


Stefan.lefnaer - CC BY-SA 4.0

Vruchten: Een eenzadige dopvrucht of nootje. De elzenproppen zijn gesteeld, kegelachtig en verhouten. De zaden zijn niet of nauwelijks gevleugeld. De zaden zijn kortlevend (één tot vijf jaar). Tweezaadlobbig.


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


dzn.eldoc.ub.rug.nl


dzn.eldoc.ub.rug.nl

Biotoop

Bodem: Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op vochtige tot natte, matig voedselarme tot meestal voedselrijke, zwak zure tot vaak kalkhoudende grond (o.a. rivierklei, kleiig laagveen, lemige beekdalgrond en venige laagten in zand- en kleigebieden).

Groeiplaatsen: Bossen (moerasbossen en loofbossen), bosranden en waterkanten (o.a. beschoeiingen van kanalen en in voegen van sluismuren).

Verspreiding

Wereld: In bijna heel Europa, Noordwest-Afrika, Klein-Azië en West-Siberië. Niet in Noord-Scandinavië. Elders ingeburgerd.


gbif.org

Nederland: Zeer algemeen. In de lagere delen van het land is het de meest voorkomende boomsoort.
Rode lijst 2012. Thans niet bedreigd. Trend sinds 1950: stabiel of toegenomen. Algemeen. Oorspronkelijk inheems.

Zwarte els

Verspreidingsatlas.nl

Zwarte els x Witte els (Alnus x pubescens)

Verspreidingsatlas.nl

Vlaanderen: Zeer algemeen.


Wallonië: Algemeen.

Toepassingen

Het hout wordt na het kappen oranjerood (bloed). Hierdoor ontstond het bijgeloof dat de boom een kwade geest herbergde: de Erlkönig (elzenkoning) uit een oude Duitse legende. Zwarte Els komt al duizenden jaren in onze streken voor. De boom heeft in zijn wortels bacteriën die stikstof uit de lucht kunnen binden. Hij wordt daarom vaak aangeplant om slechte grond te verbeteren of om erosie van rivieroevers te voorkomen. Droog hout is geel en gemakkelijk te bewerken. Men maakt er klompen en bezemstelen van, onder water is het hout erg duurzaam en als zodanig als constructiehout bruikbaar. Als brandhout werd het gebruikt voor het blauw kleuren van dakpannen en het roken van vis.

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Flora Batava, deel 4, Jan Kops (1822)


Cruijdeboek, deel 6, Rembert Dodoens. Van der boomen, haghen, ende alle houtachtighe gewassen, en van huerder vruchten, gummen ende sapen ondersceet, fatsoen, naem, natuere, cracht ende werkinghe (1554)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Botanische Unterhaltungen zum Verständniß der heimathlichen Flora, B.A. Auerswald en E.A. Roßmäßler (1858)


Illustrations of the British Flora, Walter Hood Fitch (1924)


Taschenbuch zum Pflanzenbestimmen, Prof. Dr Paul Graebner (1918)


Taschenbuch zum Pflanzenbestimmen, Prof. Dr Paul Graebner (1918)


Botanischer Bilderatlas nach De Candolle's Natürlichem Pflanzensystem, Carl Hoffmann (1884)


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


Vollständige Beschreibung und Abbildung der Sämmtlichen Holzarten, F.L. Krebs (1826)


Traité des arbres forestiers, J.H. Jaume Saint-Hilaire (1824)


Bilder ur Nordens Flora, deel 2, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)


Phytanthoza iconographia, deel 1, J.W. Weinmann (1737)


English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 8, J.E. Sowerby (1868)


Unsere Waldbäume, Sträucher und Zwergholzgewächse, L. Klein (1910)


British entomology, deel 6, J. Curtis (1823-1840)


Atlas des plantes de France, deel 3, Amédée Masclef (1893)


Flora forestal española, Atlas, deel 1, M. Laguna y Villanueva, P. de Avilla y Zumarán (1884)

 

© 2001-2018 K.M. Dijkstra